تاریخ ادبیات بلخ

مشخصات کتاب:

• عنوان: تاریخ ادبیات بلخ (از کهن‌ترین روزگاران تا اوایل سده بیست‌ویکم)
• نویسنده: صالح‌محمّد خلیق
• مترجم: ندارد (کتاب اصالتاً به زبان فارسی/دری نگاشته شده است).
• سال چاپ اصلی: ۱۳۸۷ هجری خورشیدی (۲۰۰۸ میلادی)
• ناشر: انجمن نویسنده‌گان بلخ (چاپ در کابل، مطبعه مسلکی افغان)
• نوبت چاپ: یکم (با شمارگان ۲۰۰۰ نسخه)
• تعداد صفحه کتاب: ۶۶۹ صفحه (قطع وزیری با جلد زرکوب)

خلاصه کتاب:
کتاب «تاریخ ادبیات بلخ» یک پروژه عظیم پژوهشی است که سیر تکوین و تکامل زبان، فرهنگ و ادبیات حوزه تمدنی بلخ (باکتریا/بخدی) را در یک خط زمانی طولانی واکاوی می‌کند. کتاب با مقدمات سه‌گانه و بررسی اوضاع ادبی بلخ در دوران پیش از اسلام آغاز می‌شود. سپس، نویسنده دوره به دوره پیش آمده و تذکره‌ای جامع از تمامی ادیبان، شاعران، نویسندگان، کاتبان و حتی خوش‌نویسان بلخی‌الاصل یا کسانی که در این حوزه بالیده‌اند، ارائه می‌دهد. خلیق برای هر شخصیت، یک بیوگرافی مختصر، معرفی آثار منثور و منظوم و بخشی از زیباترین نمونه کلام آن‌ها را ضمیمه کرده است تا کتاب از حالت یک متن خشک تاریخی خارج شود.

درباره نویسنده:
استاد صالح‌محمد خلیق (۱۳۳۴–۱۴۰۴ هـ.خ) دانشمند، پژوهشگر برجسته، مترجم و از نام‌دارترین شاعران پیشکسوت معاصر افغانستان بود. او نزدیک به ۳۵ سال ریاست انجمن نویسندگان بلخ را بر عهده داشت و بیش از ۱۵ سال نیز به عنوان رئیس اطلاعات و فرهنگ ولایت بلخ، ستون استوار حفظ میراث فرهنگی شمال کشور بود. به دلیل خدمات کم‌نظیرش، در سال ۱۳۹۴ رسماً لقب علمی «پژوهشگر بلخ» به او اعطا شد. او بیش از ۲۴ دفتر شعر و ۲۰ کتاب مرجع پژوهشی تالیف کرد و سرانجام در اسد (مرداد) سال ۱۴۰۴ بر اثر یک سانحه ترافیکی درگذشت.

چرا باید این کتاب را خواند؟
۱. تلاشی فردوسی‌وار برای احیای هویت بلخ: منتقدان ادبی، نگارش این اثر جامع ۶۶۹ صفحه‌ای را که حاصل ۱۰ سال رنج تحقیق تن‌به‌تن نویسنده در میان نسخه‌های خطی نایاب است، یک «تلاش فردوسی‌وار» برای زنده نگه‌داشتن تاریخ تمدنی خراسان بزرگ نامیده‌اند.
۲. مرجع اصلی پایان‌نامه‌های دانشگاهی: این کتاب نخستین و معتبرترین تحقیق ساختاریافته درباره تاریخ ادبی بلخ است؛ به همین دلیل، کلیدی‌ترین رفرنس برای دانشجویان و استادان ادبیات فارسی در سراسر جهان جهت شناخت ریشه‌های زبان دری محسوب می‌شود.
۳. ساختار جذاب و فهرست تفصیلی: برخلاف کتب تواریخ ادبی قدیمی، این اثر با یک فهرست تفصیلی فوق‌العاده از نام تک‌تک مشاهیر آغاز می‌شود و آوردن نمونه اشعار زنده، جذابیت بصری و روایی بالایی به متن بخشیده است.

گزیده‌ای از خود کتاب:
«بلخ تنها یک نقطه بر نقشه جغرافیا نیست؛ بلخ بسترِ نخستین واژه‌هایی است که زبان دری بر زبانِ ملوک و شاعران آن جاری ساخت. تاریخ ادبیات این خاک، ریشه‌های درهم‌تنیده‌ای از حکمت آریایی، عرفان اسلامی و حماسه‌های پایداری است که طی سده‌ها، علیرغم هجوم ویرانگر خاکسترها، هر بار ققنوس‌وار از میان شعله‌های خود برمی‌خیزد و زبان به شعر می‌گشاید.»