خانه / صالح‌محمّد خلیق

صالح‌محمّد خلیق

این شخص کیست؟
استاد صالح‌محمّد خلیق، شاعر سرشناس نوکلاسیک، پژوهشگر متبحر تاریخ و فرهنگ، روزنامه‌نگار و مترجم بلندآوازه معاصر افغانستان است. او به عنوان یکی از ستون‌های استوار و بی‌بدیل جریان ادبی شمال کشور و گنجینه متحرک تاریخ باستانی بلخ شناخته می‌شد. خلیق بیش از سه دهه رهبری جریان‌های ادبی بلخ را بر عهده داشت و با تالیف ده‌ها اثر مرجع، نقشی کلیدی در حفظ هویت تاریخی و پرورش نسل جدید شاعران ایفا کرد.

تولد و وفات

تاریخ تولد: ۱۲ عقرب (آبان) ۱۳۳۴ هجری خورشیدی در شهر مزارشریف، مرکز ولایت باستانی بلخ.
تاریخ وفات: ۷ اسد (مرداد) ۱۴۰۴ هجری خورشیدی در سن ۷۰ سالگی.
نحوه درگذشت: وی در پی یک حادثه ترافیکی (تصادف رانندگی) ناگوار در منطقه دروازه شادیان شهر مزارشریف جان باخت و در میان اندوه فراوان جامعه فرهنگی کشور به خاک سپرده شد.

زندگی‌نامه کوتاه و سیر فعالیت‌ها
صالح‌محمد خلیق آموزش‌های ابتدایی و ثانوی خود را در مزارشریف گذراند و ابتدا در رشته زمین‌شناسی تحصیلات فنی خود را تکمیل کرد. او از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۶ به عنوان کارمند در کارخانه کود و برق بلخ مشغول به کار بود. خلیق شیفته ادبیات بود؛ از این رو وارد دانشگاه شد و مدرک لیسانس خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه بلخ دریافت نمود و بعدها موفق به اخذ مدرک ماستری (کارشناسی ارشد) در همین رشته از دانشگاه پیام نور ایران گردید.
او از سال ۱۳۶۹ تا آخرین روزهای حیاتش، رئیس انجمن نویسنده‌گان بلخ بود. کارنامه اداری و مطبوعاتی او بسیار پربار است؛ وی سردبیری نشریات معتبری چون ماهنامه «ام‌البلاد»، روزنامه «بیدار» و ماهنامه «کیان» را بر عهده داشت. خلیق از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ به مدت ۱۶ سال به عنوان رئیس اداره اطلاعات و فرهنگ ولایت بلخ خدمت کرد و پس از چهل سال خدمت رسمی به بازنشستگی رسید.

شاهکار پژوهشی «کتاب والیان بلخ»
کتاب «والیان بلخ در نخستین سدۀ پس از بازستانی استقلال افغانستان (۱۲۹۸ ـ ۱۳۹۸ خورشیدی)»، یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی و تالیفات پژوهشی استاد خلیق است:

مشخصات نشر: این کتاب در ۱۹۰ صفحه به قطع رقعی، در پاییز ۱۳۹۸ خورشیدی از سوی استانداری بلخ با شمارگان هزار نسخه در کابل به چاپ رسید.
محتوا: این اثر روایتی مستند و تحلیلی از تاریخ سیاسی صد سال اخیر بلخ است که به معرفی حدود ۷۰ تن از استانداران، رئیسان تنظیمیه، آمران زون و فرماندهان عملیاتی شمال در درازای یک سده می‌پردازد. نویسنده پیش از معرفی هر والی، رویدادهای مهم تاریخی آن برهه زمانی (مانند تحولات دوره امانی و اصلاحات اداری) را کالبدشکافی کرده و کارنامه اداری و عمرانی هر شخص را به تصویر کشیده است.

دیگر آثار و میراث مکتوب (بیش از ۴۰ عنوان)
استاد خلیق نویسنده‌ای بسیار کثیرالانتشار بود و آثار مرجعی در حوزه تاریخ و مجموعه‌های نغز شعری خلق کرد:

کتب پژوهشی و تاریخی: «تاریخ ادبیات بلخ از کهن‌ترین روزگاران تا اوایل سده بیست و یکم»، «تاریخ روزنامه‌نگاری بلخ»، «جشن‌های آریایی»، «ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ» و «جاذبه‌های گردشگری بلخ».
مجموعه‌های شعری: «سلام به آفتاب»، «کاج بلند سبز»، «بر پای راه ابریشم»، «یک آسمان ستاره» و «سوگنامه گل سرخ».
ترجمه‌ها (از زبان روسی): کتاب‌های علمی و مقالاتی چون «ناشناخته‌های دانش» و «شگفتی‌های هستی»

سبک ادبی و پروژه فکری
پروژه فکری استاد خلیق بر محور «هویت‌شناسی بومی، پاسداری از ریشه‌های تمدنی بلخ باستان (بخدی) و پیوند سنت و نوگرایی» استوار بود. در عرصه پژوهش، او رویکردی موشکافانه، مستند و عاری از تعصب داشت و ده سال از عمر خود را صرف استخراج تاریخ ادبی بلخ از میان نسخ خطی کهن کرد. در حوزه شعر، او هم در قالب‌های کلاسیک (غزل و مثنوی) و هم در شعر نو نیمایی طبع‌آزمایی می‌کرد. سروده‌های او آمیزه‌ای از درد جمعی، ادبیات مقاومت، مضامین فلسفی و ستایش نمادهای فرهنگی خراسان کهن بود.

تاثیر او بر جامعه و جریان‌های بعدی
خلیق آفتابی درخشان در آسمان فرهنگی شمال بود. او از طریق ریاست طولانی‌مدت بر انجمن نویسندگان بلخ، حکم پدر معنوی و استاد راهنما را برای دو نسل از شاعران، نویسندگان و فرهنگیان مزارشریف داشت. وی به پاس چهل سال خدمات بی‌شائبه‌اش، افتخارات فراوانی از جمله عنوان «پژوهشگر برتر بلخ»، «نویسنده پیشکسوت» و مدال دولتی غازی میرمسجدی خان را در سال ۱۳۹۶ دریافت کرد. درگذشت ناگهانی او در سال ۱۴۰۴، ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر و اندوهی به بزرگی بلخ برای پیکره ادبیات فارسی ارزیابی شد.

منابع و مآخذ