نژادنامه افغان

مشخصات کتاب

• عنوان: نژادنامه افغان (یا نسب‌نامه افغان‌ها)
• مؤلف: ملا فیض‌محمد کاتب هزاره
• مقدمه و حواشی: حاج کاظم یزدانی (پژوهشگر معاصر)
• به کوشش و اهتمام: عزیزالله رحیمی
• تعداد صفحه: ۱۵۰ صفحه
• ناشران نسخه مصحح: انتشارات امیری و بنیاد اندیشه
• نوع اثر: مردم‌شناسی، تاریخ اجتماعی، تبارشناسی اقوام، سند دست اول آمار نفوس

سرگذشت پرفرازونشیب کتاب

کتاب نژادنامه افغان سرنوشتی بسیار دراماتیک دارد. ملا فیض‌محمد کاتب که منشی دربار پادشاهان کابل بود، به دستور شاهان وقت موظف به جمع‌آوری اسناد قومی شد. با این حال، به دلیل ارائه آمار دقیق و بی‌پرده از نفوس و تبار اقوام که با رویکردهای تمامیت‌خواهانه دربار همخوانی نداشت، کتاب سال‌ها ممنوع و سانسور شد. کاتب در زمان سفر خود به ایران در اواخر دهه ۱۳۰۰ خورشیدی، یک نسخه دست‌نویس از این اثر را به سید مهدی فرخ (سفیر وقت ایران در کابل) سپرد. اصل این نسخه خطی ارزشمند سال‌ها در کتابخانه مجلس و کتابخانه ملک تهران نگهداری می‌شد تا اینکه در دهه‌های اخیر توسط استاد کاظم یزدانی بازخوانی، ویرایش و سرانجام به کوشش عزیزالله رحیمی چاپ و منتشر شد

محتوا و درون‌مایه کتاب
کتاب با وجود حجم فشرده‌اش (۱۵۰ صفحه)، یک اطلس مردم‌شناسیِ تاریخی و کپسولی است:
۱. ریشه‌یابی اصطلاحات قومی: کاتب با تکیه بر متون کهن جغرافیایی و تاریخی، واژگانی چون افغان، پشتون، تاجیک و هزاره را ریشه‌یابی می‌کند. برای نمونه او به تحلیل واژه «تاجیک» و دگرگونی لغوی آن در آسیای میانه می‌پردازد.
۲. برآورد آمار نفوس: یکی از بخش‌های چالش‌برانگیز کتاب، ارائه تخمین‌های عددی از جمعیت هر قوم و طایفه در یک قرن پیش است که تصویری از موازنه جمعیتی آن روزگار را به دست می‌دهد.
۳. ساختار فرعی و طایفه‌ای: کتاب به جزییات شگفت‌آوری از شاخه‌ها، تیره‌ها و ساختارهای قبیله‌ای درون هر یک از اقوام بزرگ افغانستان اشاره کرده و زیستگاه جغرافیایی، معیشت و سبک زندگی آن‌ها را تشریح می‌کند.

چرا باید این کتاب را خواند؟

• برای دسترسی به یک منبع کاملاً بکر و دست‌اول تاریخی درباره ساختار اجتماعی افغانستان، پیش از آنکه ساختارهای قومی دستخوش تغییرات ایدئولوژیک مدرن شوند.
• آشنایی با نگاهِ علمی و منصفانه کاتب هزاره؛ او در این کتاب خارج از چارچوب‌های رسمی و فرمایشی سلطنت، به واقعیت‌های عینی جامعه اشاره می‌کند.
• خواندن مقدمه ارزشمند حاج کاظم یزدانی که کلید فهم حواشی تاریخی و گره‌های متن اصلی کاتب است.

گزیده‌ای از کتاب
«تنوعِ نفوس و تعددِ قبایل در این مرزوبوم، همچون رنگ‌های یک قالی است که اصالت آن به حفظ تک‌تک این تاروپودها بستگی دارد. هیچ فرقه‌ای را بر فرقهٔ دیگر برتری ذاتی نیست، جز به عمارت وطن و مصلحت عامه. طوایف این خاک از هزاره و تاجک و افغان، سالیان متمادی در کوهپایه‌ها و دشت‌های این جغرافیا با یکدیگر آمیخته‌اند و شناخت نسب و نژاد هر یک، نه برای جدایی، بلکه برای درک بهتر این همبستگیِ تاریخی و تدبیر امور مملکت است…»