فیض محمد کاتب

فیض‌محمد کاتب معروف به کاتب هزاره (زادهٔ ۱۶ رمضان ۱۲۷۹ ه‍. ق، غزنی – درگذشت ۱۷ شعبان ۱۳۴۹ ه‍. ق، کتبل) (۱۲۴۱ ـ ۱۳۰۹خ) نویسنده و تاریخ‌نگار معاصر افغانستان که از قوم هزاره بود. آثار او در زمره معتبرترین منابع تاریخ معاصر افغانستان شناخته می‌شود.

فیض محمد کاتب کیست؟
به علت مهارت بالایی که در خوشنویسی و نویسندگی داشت توانست به دربار حکومت عبدالرحمان و فرزند او حبیب الله خان راه پیدا کند و در سمت منشی دربار گماشته شود، از همین روکار نوشتن نامه‌ها و فرمان‌های دولتی در اختیار او گذاشته شد و لقب «کاتب» از همین رو بر وی گماشته شد.کاتب در سال ۱۳۲۰ قمری (۱۲۸۱ خورشیدی) به دستور حبیب‌الله خان کار نویسندگی را آغاز کرد. در حقیقت حبیب‌الله خان می‌خواست تاریخ افغانستان از احمدشاه درانی الی زمان خودش تحریر شود و جز کاتب کسی دیگری در درالانشا برای اجرای این مهم مناسب واقع نبود؛ بنابراین یکی از دلایل انتخاب وی برای این کار درایت و استعداد شخصی وی در نویسندگی و خوشنویسی می‌باشد. حبیب الله خان با توجه به شناختی که در مهارت فیض‌محمد کاتب در تاریخ‌نگاری یافته بود به وی اجازه داد کتابی در خصوص تاریخ افغانستان از زمان احمد شاه ابدالی تا زمان حکومت وی بنویسد و به همین دلیل همه بایگانی‌های دولتی، اسناد و مدارک دست اول، نامه‌ها و فرمان‌ها گزارشهای روزانه و سایر نوشته‌های موجود را در اختیار کاتب گذاشت. فیض‌محمد کاتب دو کتاب تحفة الحبیب و سراج التواریخ را در این زمان نوشت. فیض‌محمد کاتب در زمان حبیب‌الله خان به سمت منشی رسید. در همین دوران بخاطر عضویت در یک گروه مشروطه خواه مدتی به زندان افتاد اما سپس آزاد شد.به استناد در برخی منابع از وزارت خارجه کاتب در اوایل حکومت امان الله خان در سال ۱۲۹۹ منشی هیئت متشکل از مولوی عبدالواسع آخوندزاده (قندهاری) و بدری بیگ را بر عهده داشت. این هیئت موظف بودند تا قوانین کشور را بر اساس موازین شرعی تنظیم کنند. وی که اثر اتحاد نظر مجتهدین و فقرات شرعیه را نوشته بود فتوا به لغو نظام بردگی در افغانستان دادند و با تأیید امان‌الله خان بسیاری از اسیران هزاره، بدخشانی و نورستانی از بردگی نجات یافتند. مهدی فرخ سفیر ایران در افغانستان در کتاب کرسی نشینان کابل نوشته است که کاتب در دوران امان الله خان و در زمان وزارت نادر خان به مدعی العلومی تعیین گردید اما به دلیل اعتراض برخی وزرا مانع از تصدی مشارٌ‌الیه شدند و پس از آن کاتب به عنوان وکیل هزاره‌ها انتخاب شد. وی بعدها در مدرسه حبیبیه مشغول به تدریس شد به تألیف کتاب‌های درسی اشتغال داشت و عضو هیئت علمی بود. برخی منابع ادعا دارند وی در زمان امان‌الله خان در لویه جرگه پغمان حضور داشت و خواستار به رسمیت شناختن مذهب تشیع در افغانستان شد، که با مخالفت برخی از روحانیان تندرو سنی مذهب مواجه و مورد ضرب و شتم قرار گرفت. پس از فرار امان‌الله خان و به قدرت رسیدن حبیب الله کلکانی وی کاتب را به همراه هیاتی از رجال هزاره برای گفتگو با مردم هزاره که طرفدار امان‌الله بودند فرستاد تا آنها را ترغیب به صلح با حکومت کنند. برخی خبرها و شایعات کاتب را متهم به دعوت کردن مردم هزاره به پایداری و عدم سازش با حکومت کلکانی کردند. به علت همین خبرها و گزارش‌ها، پس از بازگشت وی از مناطق هزارستان او را دستگیر کردند و مورد ضرب و شتم و شکنجه قرار دادند

تولد و وفات
تولد: ۱۶ حوت ۱۲۴۱ هجری شمسی ۱۶ رمضان- غزنی افغانستان
وفات: ۱۶ جدی ۱۳۰۹ هجری شمسی -کابل افغانستان
محل دفن: چنداول کابل

زندگی نامه‌ کوتاه
فیض‌محمد کاتب زادهٔ ۱۶ رمضان ۱۲۹۷ هجری قمری در دهکده زرسنگ قره باغ در ولایت غزنی می‌باشد. پدر او «سعید محمد» و پدربزرگش خداداد فرزند الله‌داد از قبیلهٔ هزاره های محمد خواجه بود که در زمان جنگ‌های خونین میان اقوام افغانستان به راه افتاد به ناهور کوچ کرد و وکالت و ریاست قوم محمد خواجه را بر عهده داشت. کاتب تحصیلات ابتدایی خود را در مکاتب سنتی ناهور به انجام رسانید و برای تکمیل تحصیل بیشتر نزد ملا محمد سرور اسحاقزی در قندهار به شاگردی نشست. سپس برای ادامه تحصیلاتش به لاهور رفت، بعد از لاهور برای تحصیلات حوزوی راهی قم شد و آخرین مرجع تحصیل او حوزه علمیه نجف می‌باشد. وی خلال این چندسال آموزش‌های حکمت، لغت، نجوم، حساب، جبر و زبان‌های عربی، پشتو، اردو و انگلیسی را فرا گرفت. تحصیلات کاتب مسلسل و روی یک رشته خاص تحت نظر استادان مشخص صورت نگرفته است، بنابراین چنان به نظر می‌رسد که وی از استعداد سرشار برخوردار بوده و آنچه را آموخته از تلاش جدیت و مطالعه مداوم شخصی خودش بوده است. کاتب در دوران حکومت حبیب الله خان عضو یک گروه سری مشروطه خواهی به نام جنبش مشروطیت اول که گروهی از روحانیان، دانشمندان و روشنفکران آن را تشکیل می‌دادند بود رهبری این جنبش را روحانی به نام مولوی محمد سرورخان واصف بر عهده داشت. این جنبش هدفشان تحول در ساختار حکومت و برپایی نظامی با مشارکت مردم در افغانستان بود. بعدها این فعالیت این گروه افشاء گردید و اعضای برجسته آن اعدام یا روانه زندان شدند. کاتب که اعضای برجسته این گروه بود مدتی به زندان فرستاده شد اما حبیب‌الله خان او را به علت خدماتی که انجام داده بود عفو و از زندان آزاد کرد. بسیاری معتقد هستند که کاتب بر اثر شکنجه‌های بسیاری که در زمان حبیب‌الله کلکانی دید، درگذشت. میر غلام محمد غبار در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ آورده که کاتب پس از بازگشت به کابل مورد خشم کلکانی قرار گرفت و شکنجه شد. در اثر این شکنجه‌ها کاتب مریض شد و برای درمان به ایران رفت و بعد از معالجه و بازگشت در افغانستان درگذشت. برخی دیگر ادعا دارند وی در سال اول حکومت نادر خان برای زیارت علی بن موسی الرضا به مشهد سفر کرد و پس از بازگشت از دنیا رفته است و در ۱۶ جدی/دی در «بالا جوی» منطقه چنداوا کابل به خاک سپرده شد.

آثار معروف
آثار به جا مانده از کاتب در آرشیو ملی افغانستان بیش از ده هزار صفحه از یاداشت‌های مختلف در خصوص رویدادهای افغانستان می‌رسد که بعضی از آنها چاپ و مورد استفاده قرار گرفته و از قسمتی دیگر نپذیرفته است.
• تحفة‌الحبیب؛ اولین اثر کاتب هست که به دستور حبیب‌الله خان مأموریت یافته بود تا وقایع عصر احمدشاه ابدالی، وقایع عهد عبدالرحمن خان و اوضاع اثر خود حبیب‌الله خان را به رشته تحریر بیاورد. این کتاب در ۳ جلد نوشته شده است.
• سراج التواریخ: مهم‌ترین کتاب تاریخ افغانستان و کاتب است که تاریخ ۲ قرن اخیر افغانستان را شرح داده است.
• فیضی از فیوضات
• تاریخ حکمای متقدمین
• تذکره انقلاب
• امان الانشا
• تاریخ عصر امانیه

سبک هنری
• سبک کاتب مستند، دقیق و جزئی‌نگر است.
• رویکردی واقع‌گرا دارد و از اغراق و اسطوره‌سازی پرهیز می‌کند.
• در عین وابستگی به دربار، تلاش کرده حقیقت تاریخی را حفظ کند.
• زبان نوشتارش رسمی، اما روشن و قابل فهم است.

نقل قول معروف
روح کلی آثار کاتب چنین پیامی دارد:
تاریخ باید همان‌گونه که رخ داده نوشته شود، نه آن‌گونه که قدرت می‌خواهد.
این اصل نانوشته، بنیان کار تاریخ‌نگاری اوست.

تاثیر کاتب هزاره
• پایه‌گذار تاریخ‌نگاری علمی در افغانستان
• منبع اصلی پژوهش‌های تاریخ معاصر
• حفظ اسناد و رویدادهایی که در تاریخ رسمی حذف می‌شدند
• الگویی از صداقت علمی در شرایط استبداد
• نقش مهم در ثبت وضعیت اجتماعی اقوام، از جمله هزاره‌ها

منابع و مآخذ
• فیض‌محمد کاتب، سراج‌التواریخ
• پژوهش‌های تاریخی دانشگاهی دربارهٔ تاریخ افغانستان
• دانشنامهٔ آزاد (Wikipedia – Fayż Mohammad Kāteb Hazāra)
• کتاب‌ها و مقالات دربارهٔ تاریخ‌نگاری در افغانستان