خیرالبیان

مشخصات کتاب

• عنوان: خیرالبیان
• نویسنده: بایزید روشان (پیر روشان / بایزید خان انصاری)
• نگارنده سَریزه (مقدمه تفصیلی): پوهاند عبدالحی حبیبی
• ناشر اولیه این نسخه: انجمن پشتو / کابل (Indo Aryana Book Co)
• سال چاپ: ۱۳۵۳ هجری شمسی (۱۹۷۴ میلادی)
• تعداد صفحه: ۵۷۹ صفحه
• نوع اثر: متون کلاسیک صوفیانه، کلام و فقه، ادبیات مسجع و منثور، مرجع دست‌اول زبان‌شناسی

ساختار و ویژگی‌های زبانی کتاب
خیرالبیان کتابی بسیار شگفت‌انگیز از نظر ساختار زبانی است. با اینکه این کتاب شالوده و سنگ‌بنای ادبیات مکتوب پشتو به شمار می‌رود، اما پیر روشان آن را با هدف ابلاغ پیامش به تمام ملت‌های منطقه، به چهار زبان پشتو، فارسی، عربی و اردو (هندی) نگاشته است. مطالب کتاب در قالب نثری مسجع (آهنگین) و شبیه به آیات قرآنی تنظیم شده و محتوای آن حول محورهای زیر می‌چرخد:
۱. آموزش‌های سلوک روشنائیان: تبیین مراحل شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت برای رسیدن به کمال معنوی.
۲. احکام فقهی و اخلاقی: بخش‌هایی در بیان وضو، غسل، تیمم، نماز مسافر و احکام زنان در کنار تبیین گناهان عارف و عذاب قیامت.
۳. اصلاح الفبای پشتو: بایزید روشان برای نگارش این کتاب، نخستین الفبای رسمی زبان پشتو را با ابداع ۱۳ نشانه و نقطهٔ جدید بر پایهٔ رسم‌الخط عربی پایه‌ریزی کرد تا صداهای خاص این زبان به درستی مکتوب شوند

سرگذشت کشف و اهمیت مقدمهٔ عبدالحی حبیبی
کتاب خیرالبیان قرن‌ها پس از سرکوب خونین جنبش روشانیان توسط مغولان هند، مفقودالاثر تلقی می‌شد. تا اینکه در اواسط قرن بیستم، یک نسخهٔ خطی بسیار کهن و اصیل از آن در دانشگاه توبینگن آلمان کشف شد.
پوهاند عبدالحی حبیبی با تسلط بی‌نظیر خود بر تاریخ آسیای میانه، در مقدمهٔ (سَریزه) این کتاب، تحلیل بسیار عمیقی بر روی زندگی مبارزاتی بایزید در برابر شاهان گورکانی (مانند جلال‌الدین اکبر) ارائه داده است. حبیبی در این ۵۷۹ صفحه، ضمن رمزگشایی از اصطلاحات کهن و لهجه‌های باستانی موجود در متن، ارزش هنری، تاریخی و هویت‌شناختیِ نهضت روشانی را اثبات کرده است.

چرا باید این کتاب را خواند؟

• مطالعهٔ قدیمی‌ترین سند نثری و رسمی زبان پشتو و آشنایی با ریشه‌های خط و تحول این زبان.
• درک جهان‌بینی عرفانی و سیاسی «روشنیه»، جنبشی که سدهٔ شانزدهم میلادی را در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان امروزی دگرگون کرد.
• بهره‌مندی از پژوهش علمی و تاریخی پوهاند حبیبی پیرامون اسناد مکتوب ورارود و فرارود.

گزیده‌ای از کتاب
«ای طالبانِ راهِ حقیقت! بدانید که شریعت همچو پوست است و طریقت همچو مغز؛ و رسیدن به معرفت ناب، بی‌پایان است… حق‌تعالی خرد را چراغِ راهِ بنی‌آدم ساخت تا در تاریکی‌های غفلت، صراطِ مستقیم را از باطل بازشناسند. هر که در این راه قدم نهد و تن به آوارگی و مجاهدت دهد، او را از اژدهای خودی بیمی نخواهد بود و نورِ روشنایی، دلش را منور خواهد ساخت…»