خانه / بایزید روشان

بایزید روشان

این شخص کیست؟
بایزید انصاری معروف به پیر روشان (یا پیر روښان)، یک صوفی، شاعر، عارف مبارز و رهبر انقلابی پشتون در سده دهم هجری (شانزدهم میلادی) بود.
او به عنوان موسس نهضت مذهبی، سیاسی و ملی «روشنیه» شناخته می‌شود که قبایل پشتون را متحد ساخت و خط مقدم مبارزات مسلحانه و ایدئولوژیک علیه جلال‌الدین اکبر، شاه مقتدر گورکانی هند را رهبری کرد. پیر روشان علاوه بر ابعاد نظامی، به عنوان پدر نثر کلاسیک زبان پشتو و مروج برابری حقوقی زنان و تقسیم عادلانه ثروت، جایگاه فرهنگی عمیقی در تاریخ افغانستان و مناطق پشتون‌نشین پاکستان دارد.

تولد/وفات

نام کامل: بایزید بن عبدالله قاضی بن شیخ محمد انصاری
لقب مشهور: پیر روشان (روشن)؛ دشمنانش به طنز او را «پیر تاریک» می‌خواندند.
تاریخ تولد: حدود ۹۳۱ هجری قمری (۱۵۲۵ میلادی)
تاریخ وفات: بین ۱۵۷۲ تا ۱۵۸۵ میلادی (در سنین میانسالی)
محل تولد: جالندهر، منطقه پنجاب (هند امروزی)
حوزه فعالیت: تصوف و عرفان، رهبری مبارزات ملی، شعر و نثر به زبان‌های پشتو، فارسی و عربی.
دلیل شهرت: تاسیس جنبش ضد استعماری روشنیه، مبارزه با نظام طبقاتی و لشکریان اکبرشاه مغول، و نگارش کتاب «خیرالبیان».
علت و چگونگی وفات: او پس از سال‌ها جنگ چریکی با سپاهیان مغول، سرانجام در جریان یکی از نبردهای سنگین در منطقه تاربلا (یا نزدیک توپی در خیبر پختونخوا) کشته یا بر اثر جراحات نبرد درگذشت.
پیشینه خانوادگی: او از تبار قبیله اورمُر (برکی) بود. پدرش عبدالله، قاضی مذهبی بود و نسب خود را با ۲۱ واسطه به ابوایوب انصاری، صحابی مشهور پیامبر می‌رساند. مادرش ایمنه، دختری از یک خانواده برجسته در جالندهر بود.

زندگی‌نامه تفصیلی

دوران کودکی و هجرت: بایزید یک سال پیش از تاسیس سلسله بابری در هند متولد شد. با تسلط مغولان بر منطقه، خانواده او مجبور به هجرت به سرزمین نیاکان خود در کانیگورام (وزیرستان جنوبی) شدند. او در محیطی مذهبی رشد کرد و علوم قرآنی و فقه را آموخت اما به دلیل اختلافات خانوادگی با نامادری‌اش، دوران جوانی سختی را پشت سر گذاشت.
تجارت و بیداری روحانی: بایزید برای امرار معاش به اسب‌فروشی و سفر میان هند و افغانستان روی آورد. در این سفرها با تفکرات اسماعیلیه، صوفیان هند و عرفان‌های مختلف آشنا شد. او پس از طی کردن چله‌نشینی‌های صوفیانه در کوه‌های وزیرستان، مدعی کشف و شهود شد و اعلام کرد که مأموریت دارد مردم را از تاریکی جهل مذهبی نجات دهد.
تاسیس جنبش روشنیه: او با انتخاب لقب «پیر روشان» دعوت خود را آشکار کرد. تفکر او به سرعت در میان قبایل بزرگ پشتون (مانند یوسف‌زی و خلیل) نفوذ کرد. او لشکری مردمی از جنگجویان قبایل تشکیل داد و رسماً علیه باج‌گیری، ستم زمین‌داران بزرگ و استبداد پادشاهی اکبرشاه مغول اعلان جنگ کرد.
سرانجام نبردها: جنبش او به قدری قدرتمند شد که اکبرشاه ناچار شد بزرگ‌ترین سرداران خود را برای سرکوب روشنیان گسیل کند. پیر روشان پس از ده‌ها پیروزی تاکتیکی بر مغولان، سرانجام در نبردی سخت کشته شد. پس از مرگ او، چهار فرزندش نیز کشته شدند، اما پسر کوچکش، پیر جلال، نهضت را ادامه داد.

آثار مکتوب / هنری
بایزید روشان با نگارش آثار خود، تحولی بزرگ در ساختار مکتوب زبان‌های محلی ایجاد کرد:

کتاب «خیرالبیان»: شاهکار فکری و مذهبی او که به چهار زبان عربی، فارسی، پشتو و هندی تالیف شده است. این کتاب قدیمی‌ترین متن منثور موجود به زبان پشتو است و اهمیت تاریخی فوق‌العاده‌ای دارد.
«حالنامه»: کتابی خودزندگینامه‌ای که پیر روشان شرح حال زندگی و مبارزات خود را در آن نوشت و بعدها توسط یارانش تکمیل شد.
«صراط التوحید» و «فخر الطالبین»: رسالات عرفانی او در تبیین مراحل سلوک و یکتاپرستی.

سبک و پروژه فکری
پروژه فکری پیر روشان ترکیبی از عرفان حلولی، مهدویت، و سوسیالیسم ابتدایی مذهبی بود:

دگرگونی خط پشتو: او متوجه شد که الفبای عربی پاسخگوی صداهای خاص زبان پشتو نیست؛ به همین دلیل با ابداع ۱۳ حرف جدید، نخستین الفبای استاندارد زبان پشتو را پایه گذاشت.
برابری جنسیتی و سیستم ویش (Wesh): او تفکری بسیار مترقی داشت؛ به زنان حقوق مساوی در یادگیری علوم و مشارکت‌های اجتماعی اعطا کرد و سیستم اقتصادی عادلانه‌ای به نام «ویش» را برای تقسیم اراضی و دامپروری میان قبیله‌ها پایه‌گذاری نمود.
مراحل هشت‌گانه سلوک: او معتقد بود انسان برای رسیدن به حقیقت باید ۸ مرحله (شریعت، طریقت، حقیقت، معرفت، قربت، وصلت، وحدت و سکونت) را طی کند. او بر این باور بود که بدونِ داشتنِ یک «پیرِ کامل» (که خودش را مصداق آن می‌دانست)، هدایت ممکن نیست.

شاهکار یا نمونه اثر (بنیان‌گذاری شهر جلال‌آباد)
اگرچه کتاب «خیرالبیان» شاهکار مکتوب اوست، اما بزرگ‌ترین یادمانِ تاریخی عینی این نهضت، نام‌گذاری شهر جلال‌آباد افغانستان است.

ریشه نام شهر: پس از کشته شدن پیر روشان، پسر رزمنده‌اش «جلال‌الدین روشانی» (پیر جلال) فرماندهی جنبش را به دست گرفت. او پایگاه نظامی و مبارزاتی مستحکمی را در شهر باستانی «آدیناپور» بنا کرد و بارها نیروهای مغول را شکست داد. محبوبیت او در میان افغان‌ها به قدری زیاد بود که پس از وفاتش، این شهر مهم و راهبردی به افتخار او جلال‌آباد نام‌گذاری شد.

تاثیرگذاری

بیداری ادبی و فرهنگی پشتون‌ها: نهضت ادبی و عرفانی پیر روشان استعدادی شگرف در میان قبایل ایجاد کرد و غزل و نثر پشتو را از حالت بدوی به دوره‌ای نوین هدایت نمود.
تقابل مذهبی تاریخی: ادعاهای عرفانی سنگین او باعث شد که فقهای جزم‌اندیشِ دربار مغول مانند «آخوند درویزه» کتاب‌های تندی (مانند مخزن‌الاسلام) علیه او بنویسند و او را تکفیر کنند. این تقابل مذهبی بیش از یک قرن بستر جنگ‌های فکری در شبه‌قاره بود.
تداوم مقاومت ضد مغول: جنبش روشنیه روحیه استقلال‌طلبی را در میان افغان‌ها زنده نگه داشت و نسل‌های بعدی فرزندان او تا زمان اورنگ‌زیب به مقاومت علیه تسلط امپراتوری‌های بیگانه ادامه دادند

منابع و مآخذ

انصاری، بایزید (سده ۱۰ هـ). خیرالبیان (نسخه‌های خطی و چاپی دانشگاه کابل).
مخلص شینواری، علی‌محمد. حالنامه حضرت میا روشان (بایزید انصاری).
دانشنامه جهان اسلام. مدخل بایزید انصاری (پیر روشن)، جلد ۱، ص ۴۲۹.
آخوند درویزه. تذکرة الابرار و الاشرار (کتاب تاریخی معاصر و منتقد پیر روشان).