قحطی بزرگ

مشخصات کتاب

• عنوان کامل: قحطی بزرگ (۱۲۹۶–۱۲۹۸ ش / ۱۹۱۷–۱۹۱۹ م)
• عنوان اصلی: The Great Famine and Genocide in Persia, 1917-1919
• نویسنده: دکتر محمدقلی مجد
• مترجم: محمد کریمی
• ناشر: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی
• سال انتشار: ۱۳۸۷ (چاپ اول)
• تعداد صفحه: ۲۲۹ صفحه (در نسخهٔ متداول الکترونیکی)
• ژانر: تاریخ معاصر ایران، مستند سیاسی، بررسی‌های اسنادی و آرشیوی

خلاصه و درون‌مایهٔ اثر
با وجود اینکه ایران در جنگ جهانی اول رسماً اعلام بی‌طرفی کرده بود، به دلیل ضعف حکومت مرکزی، به اشغال نیروهای متخاصم درآمد. دکتر مجد در این کتاب ۲۲۹ صفحه‌ای، با تکیه بر اسناد و مدارکِ تازه آزادشدهٔ آرشیو ملی ایالات متحده آمریکا (NARA) و گزارش‌های دیپلمات‌های آمریکایی مقیم ایران، ادعایی تکان‌دهنده را مطرح می‌کند. او اثبات می‌کند که در سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹، بر اثر بروز یک قحطی بزرگ و بیماری‌های واگیردار ناشی از سوءتغذیه (مانند آنفلوآنزا و وبا)، نزدیک به ۴۰ تا ۵۰ درصد از جمعیت ایران (حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر از جمعیت ۲۰ میلیونی آن زمان) جان خود را از دست دادند.
نویسنده، دولت بریتانیا و قوای نظامی انگلستان را مسبب اصلی و مستقیم این فاجعه می‌داند. بر اساس مستندات کتاب، ارتش بریتانیا با خرید گسترده و احتکار غلات برای آذوقهٔ سربازان خود در منطقه، ممانعت از ورود مواد غذایی از هند و بین‌النهرین، تصاحب درآمدهای نفتی ایران و بایکوت‌های مالی، عمداً یا سهواً زمینه‌ساز این نسل‌کشی بزرگ تاریخی شد

درباره نویسنده و اهمیت اثر

• دکتر محمدقلی مجد: (متولد ۱۳۲۵) پژوهشگر مستقل ایرانی مقیم آمریکا است که تحصیلات عالی خود را در دانشگاه‌های منچستر و کرنل به پایان رسانده است. ویژگی بارز آثار مجد، کشف و تکیه بر اسناد متقن وزارت خارجه آمریکا است؛ چرا که به باور او، بریتانیا اسناد نظامی و دیپلماتیک مربوط به این برهه در ایران را تا دهه‌ها طبقه‌بندی و پنهان کرده است.
• بازخوردها و نقدها: این رمان/پژوهش تاریخی پس از انتشار در ایران موج بزرگی ایجاد کرد. با اینکه بخش عمده‌ای از جامعهٔ علمی فاجعهٔ قحطی را تایید کردند، برخی از مورخان ایرانی معتقدند ارقامِ تلفاتِ ذکر شده در کتاب (۱۰ میلیون نفر) کمی اغراق‌آمیز است و نویسنده نباید تمام تقصیرها را متوجه بریتانیا می‌کرد؛ بلکه عوامل اقلیمی (خشکسالی شدید)، هجوم آفات و بی‌کفایتی مأموران داخلی نیز در تشدید بحران نقش داشته‌اند

چرا مطالعهٔ این کتاب ضروری است؟

• بازخوانی صفحه‌ای تاریک و فراموش‌شده از تاریخ معاصر ایران که کمتر در کتاب‌های درسی به آن اشاره شده است.
• آشنایی با شیوه‌های پژوهش اسنادی و نگاهِ ناظرانِ بی‌طرف (دیپلمات‌های آمریکایی وقت) به وضعیت اسف‌بار مردم ایران در عهد قاجار.
• درک بهتر ابعاد و پیامدهای ژئوپلیتیک حضور ارتش‌های بیگانه در خاک یک کشور بی‌طرف.