دکتر محمدقلی مجد

این شخص کیست؟
دکتر محمدقلی مجد یک پژوهشگر، نویسنده و تاریخ‌نگار معاصر ایرانی مقیم ایالات متحده آمریکا است.
او به واسطه تالیف کتاب‌های جنجالی درباره تاریخ معاصر ایران، به ویژه بررسی قحطی بزرگ جنگ جهانی اول و افشای اسناد دیپلماتیک آمریکا، به شهرت زیادی دست یافته است. پروژه فکری او بر مبنای تحلیل اسناد آرشیوی وزارت امور خارجه آمریکا استوار است که بر اساس آن‌ها مدعی است بریتانیا مسبب نسل‌کشی مابین ۸ تا ۱۰ میلیون ایرانی در خلال جنگ جهانی اول بوده است. اگرچه آثار او با استقبال جریانات تاریخ‌نگاری رسمی در داخل ایران مواجه شده، اما روش‌شناسی آماری و روایت‌های تاریخی او همواره موضوع مناقشات و نقدهای جدی میان دیگر مورخان برجسته بوده است.

تولد / وفات

• نام کامل: محمدقلی مجد
• تاریخ تولد: ۲۶ اسفند ۱۳۲۴ (برابر با مارس ۱۹۴۶)
• محل تولد: تهران، ایران
• حوزه فعالیت: تاریخ‌نگاری آرشیوی، اقتصاد کشاورزی، تدریس دانشگاهی
• دلیل شهرت: بازتعریف ابعاد فاجعه «قحطی بزرگ ایران (۱۹۱۷-۱۹۱۹)»، متهم کردن بریتانیا به نسل‌کشی در ایران، و انتشار یک مجموعه کتاب مفصل درباره دوران قاجار و پهلوی بر پایه اسناد آزادشده دولت آمریکا
• وضعیت حیات: در قید حیات (۸۰ ساله در سال ۲۰۲۶)
• پیشینه خانوادگی: او در اواخر سال ۱۳۲۴ در تهران متولد شد. پس از اتمام تحصیلات اولیه، برای ادامه تحصیل در مقاطع عالی به خارج از کشور مهاجرت کرد و در نهایت در ایالات متحده آمریکا مستقر شد

زندگی‌نامه تفصیلی

• تحصیلات آکادمیک: مجد مسیر تحصیلی متفاوتی را گذراند که ریشه در حوزه اقتصاد داشت. او مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه سن اندریو اسکاتلند (۱۹۷۰)، کارشناسی ارشد را از دانشگاه منچستر انگلستان (۱۹۷۵) و مدرک دکتری خود را در رشته اقتصاد کشاورزی از دانشگاه کرنل آمریکا (۱۹۷۸) دریافت کرد.
• حیات حرفه‌ای و تدریس: او پس از فارغ‌التحصیلی، به تدریس در دانشگاه‌های مختلف آمریکا پرداخت. از جمله مهم‌ترین آن‌ها، فعالیت به عنوان مدرس مدعو در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه پنسیلوانیا بین سال‌های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۳ بود. او در این دوران مقالات علمی متعددی در نشریات معتبر بین‌المللی مانند مجله آمریکایی اقتصاد کشاورزی و مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه به چاپ رساند.
• تغییر مسیر به تاریخ‌نگاری تمام‌وقت: دکتر مجد از سال ۱۹۹۹ میلادی تدریس را کنار گذاشت و به صورت تمام‌وقت تمرکز خود را روی پژوهش، تالیف و بازخوانی تاریخ معاصر ایران قرار داد. او با بررسی هزاران برگ از اسناد علنی‌شده و محرمانه وزارت امور خارجه آمریکا، نگارش مجموعه‌ای از کتاب‌های تاریخی را آغاز کرد

آثار مکتوب / هنری
آثار محمدقلی مجد عمدتاً به زبان انگلیسی تالیف و سپس در ایران ترجمه شده‌اند. مهم‌ترین کتاب‌های او عبارتند از:

• «قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران، ۱۹۱۷–۱۹۱۹» (مهم‌ترین و جنجالی‌ترین اثر او).
• «انگلیس و رضاشاه: تاراج ایران، ۱۹۲۱–۱۹۴۱».
• «تاراج بزرگ: غارت آثار باستانی ایران در دوران رضاشاه».
• «ایران در جنگ جهانی اول و فتح آن توسط بریتانیا».
• «پل پیروزی، سرزمین قحطی: ایران در اشغال متفقین در جنگ جهانی دوم».
• «از قاجار به پهلوی: بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا».

سبک و پروژه فکری

• تاریخ‌نگاری مبتنی بر اسناد دیپلماتیک (آرشیوی): پروژه فکری مجد بر این فرض استوار است که گزارش‌های محرمانه دیپلمات‌های آمریکایی مستقر در ایران (مانند کاردارهای سفارت یا کنسولگری‌ها)، به دلیل بی‌طرفی نسبی آمریکا در آن دوران، منابعی به مراتب دقیق‌تر و صادقانه‌تر از آرشیوهای بریتانیایی یا روس برای فهم حقایق ایران هستند.
• روایت ضد استعماری و بازخوانی تلفات انسانی: او تلاش می‌کند تا نقش قدرت‌های استعماری، به ویژه بریتانیا را در تضعیف، فقر و فروپاشی دموگرافیک ایران برجسته کند.
• تمرکز بر دوره گذار و پهلوی اول: بخش مهمی از تمرکز او بر افشای دارایی‌های رضاشاه، نحوه انتقال درآمدهای نفتی به حساب‌های شخصی در غرب و غارت آثار باستانی ایران توسط موسسات غربی با تبانی حکومت وقت است.

شاهکار یا نمونه اثر (کتاب قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران)
نمادین‌ترین و اثرگذارترین کتاب دکتر مجد، کتاب «The Great Famine & Genocide in Iran» است.

• محتوا و ادعا: مجد در این کتاب با استناد به مکاتبات دیپلماتیک آمریکا ادعا می‌کند که جمعیت ایران در آستانه جنگ جهانی اول حدود ۲۰ میلیون نفر بوده است. به دلیل خرید گسترده غلات توسط ارتش بریتانیا، ایجاد قحطی مصنوعی، ممانعت از ورود غذا و شیوع بیماری‌ها، تا سال ۱۹۱۹ جمعیت ایران به ۱۱ میلیون نفر کاهش می‌یابد. او این رویداد را «بزرگ‌ترین نسل‌کشی قرن بیستم» و «هولوکاست واقعی» می‌نامد.
• چالش‌ها و نقدها: این کتاب منتقدان سرسختی در فضای آکادمیک دارد. مورخانی چون دکتر مجید تفرشی با تکیه بر آرشیوهای بریتانیا و کارشناسان آمار، داده‌های جمعیتی مجد را اغراق‌آمیز دانسته و معتقدند جمعیت ایران در آن زمان اصلاً ۲۰ میلیون نفر نبوده که نصف آن از بین رفته باشد. با این حال، کتاب هشداری جدی درباره ابعاد فراموش‌شده فاجعه قحطی در ایران به شمار می‌رود.

تاثیرگذاری

• تغییر پارادایم در تاریخ‌نگاری جنگ جهانی اول: تا پیش از آثار مجد، فاجعه قحطی در ایران پدیده‌ای حاشیه‌ای ناشی از خشکسالی قلمداد می‌شد. آثار او بحث قحطی بزرگ را به یکی از سرفصل‌های اصلی تاریخ معاصر ایران در رسانه‌ها و دانشگاه‌ها تبدیل کرد.
• تامین خوراک مستند برای دیدگاه‌های ضد بریتانیایی: یافته‌های او به طور گسترده در رسانه‌های رسمی داخل ایران بازتاب یافته و پایه‌ای برای مطالبات حقوقی و تاریخی علیه دولت بریتانیا شده است.
• رواج تاریخ‌نگاری بر اساس آرشیو سفارتخانه‌ها: او نشان داد که چگونه اسناد یک کشور ثالث (آمریکا) می‌تواند لایه‌های پنهان روابط دو کشور دیگر (ایران و بریتانیا) را افشا کند

منابع و مآخذ

1. Majd, Mohammad Gholi (2003). The Great Famine & Genocide in Iran: 1917-1919. University Press of America.
2. Majd, Mohammad Gholi (2001). Great Britain & Reza Shah: The Plunder of Iran. University Press of America.
3. مجموعه مصاحبه‌ها و مقالات مجد در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران (Ipsri).
4. یادداشت‌های انتقادی دکتر مجید تفرشی در پایگاه تاریخ شفاهی ایران درباره متدولوژی آثار دکتر مجد