تذکرة الخطاطین

مشخصات کتاب

• عنوان: تذکرة الخطاطین (یا تذکره راجی)
• شاعر و پدیدآور: قاضی محمد ادریس خواجه راجی بخارایی (۱۲۹۸ – ۱۳۳۶ هجری قممی)
• سال تألیف: ۱۳۲۶ هجری قمری (ابتدای قرن بیستم میلادی)
• تعداد صفحه: ۶۲ صفحه (این حجم مربوط به نسخهٔ خطی یا رساله‌های مجزای استخراج‌شده از این مثنوی است؛ هرچند تصحیح‌های انتقادی جدید آن همراه با مقدمه‌ها تا ۱۸۴ صفحه نیز بالغ می‌شود).
• ساختار شعر: حدود ۱۷۰۰ مصرع (۸۵۰ بیت) در بحر هزج (مفاعیلن مفاعیلن فعولن).

خلاصه و محتوای تذکره
راجی بخارایی این رساله را در زمانی که در منطقهٔ ینگی‌قورغان به عنوان قاضی فعالیت می‌کرد، سرود. او در این ۸۵۰ بیت، به معرفی خوشنویسان نام‌آوری پرداخته که یا پیش از او می‌زیستند و یا از هم‌دوره‌ای‌های او در قلمرو امارت بخارا (اواخر دورهٔ منغیتیان) بودند:

• معرفی هنرمندان: کتاب حاوی اطلاعات دست‌اول و نابی دربارهٔ زندگی، سبک خط و ویژگی‌های اخلاقی استادانی چون عبدالمؤمن (حافظ قرآن و خطاط)، عمادالدین، قاری شریف (مُهرساز و زرگر) و عبیدالله استاد بدخشی است.
• ارزش تاریخی: از آنجا که بخش بزرگی از آثار و اسناد ماوراءالنهر در پی تحولات سیاسی قرن بیستم (روی کار آمدن شوروی) از بین رفت، این دفترچه ۶۲ صفحه‌ای یکی از معدود اسناد زنده برای ردیابی تبارشناسی هنر خطاطی و کتیبه‌نویسی در تاجیکستان و ازبکستان امروزی است.

درباره نویسنده
محمد ادریس خواجه راجی بخارایی در خانواده‌ای اهل فضل و ادب در اوراتپه به دنیا آمد. او علاوه بر تسلط بر قضاوت و علوم شرعی، شاعری بلندمرتبه و خوشنویسی چیره دست بود. معاصران بزرگی همچون صدرالدین عینی و صدر ضیاء در تذکره‌های خود او را به دلیل فصاحت کلام و مهارت در شعر ستوده‌اند. راجی سرانجام در سال ۱۳۳۶ قمری به دلیل ابتلا به بیماری همه‌گیر وبا درگذشت

چرا این رساله اهمیت دارد؟

• آمیزش هنر و تاریخ: یکی از معدود نمونه‌هایی است که تاریخِ یک هنر (خوشنویسی) را به زبانِ هنر دیگری (شعر و مثنوی) ثبت کرده است.
• منبع اصیل ماوراءالنهر: بازتاب‌دهنده استمرار زبان فارسی و رونق خط نستعلیق و تعلیق در آسیای میانه، فراتر از مرزهای سیاسی ایرانِ امروزی است.

گزیده‌ای از کتاب
«قلم بگرفتم و کردم روانی
به یادِ خط‌نویسانِ زمانی
کسانی کز هنر چون ماه بودند
به ملکِ خط‌نویسی شاه بودند
غرض زین نظم، احیای نشان است
که خط، جاوید در لوحِ جهان است…»