تاریخ بدخشان

مشخصات کتاب

• عنوان: تاریخ بدخشان (به همراه تتمه تاریخ بدخشان در وقایع سال‌های ۱۰۶۸ – ۱۳۲۵ قمری)
• نویسندگان: میرزا سنگ محمد بدخشی و میرزا افضل علی‌بیک سرخ‌افسر
• مصحح و محشی: دکتر منوچهر ستوده
• ناشر: انتشارات امیری (کابل – افغانستان)
• نوبت چاپ نسخه انتشارات امیری: چاپ دوم، ۱۳۸۶ هجری شمسی
• تعداد صفحه: ۱۷۴ صفحه (این حجم فشرده بدون بخش فهارس تفصیلی یا در قطع جیبی/رقعی این نشر است؛ نسخه اصلی و اولیه تهران نزدیک به ۳۰۵ صفحه شامل تعلیقات بوده است).
• نوع اثر: تاریخ محلی، منبع دست اول تاریخی، جغرافیای سیاسی آسیای میانه

ساختار و محتوای کتاب
نسخه خطی این کتاب در اوایل قرن بیستم میلادی در فرغانه و اندیجان کشف شد و مشخص گردید که حاصل قلم دو مؤلف در دو دوره زمانی مختلف است:
۱. بخش اول (میرزا سنگ محمد بدخشی): این بخش وقایع سال‌های ۱۰۶۸ تا ۱۲۲۳ هجری قمری را پوشش می‌دهد. تمرکز اصلی نویسنده بر تبارشناسی، فرمانروایی و چالش‌های سیاسی خانواده «میر یاربیگ ولی» (سلسله میرهای محلی بدخشان) و درگیری‌های آنان با اوزبکان و پادشاهان همسایه است.
۲. بخش دوم یا تتمه (میرزا افضل علی‌بیک سرخ‌افسر): سرخ‌افسر که خود سال‌ها در بدخشان زیسته بود، دست‌نویس میرزا سنگ محمد را پیدا کرد و وقایع تاریخی منطقه را از سال ۱۲۲۳ تا ۱۳۲۵ هجری قمری (۱۹۰۷ میلادی) ادامه داد و تکمیل کرد. این بخش اطلاعات گران‌بهایی از نفوذ استعمار، ساختار قومی و حیات اجتماعی بدخشان ارائه می‌دهد

ویژگی زبانی و اهمیت پژوهشی

• زبان شکرریز پارسی محلی: از ویژگی‌های بسیار خاص این کتاب، لحن و زبان نوشتاری آن است. کتاب با همان گویش و اصطلاحات عامیانه و بومی مردم بدخشان و فرغانه در آن روزگار نگاشته شده و آمیخته به تک‌بیت‌ها و آیات قرآن است. از این رو، یک سند بی‌بدیل برای زبان‌شناسان و پژوهشگران تحول زبان فارسی دری در ماوراءالنهر به شمار می‌رود.
• تصحیح منوچهر ستوده: دکتر ستوده با تسلط شگرفی که بر جغرافیای تاریخی خاور زمین داشت، نام‌های جغرافیایی، کوه‌ها، رودها و قبایل مبهم ذکرشده در کتاب را با حواشی و تعلیقات دقیق خود روشن و علمی کرده است.

چرا باید این کتاب را خواند؟

• دسترسی به تنها منبع زنده و مکتوب محلی درباره ساختار سیاسی بدخشان پیش از مرزبندی‌های استعماری مدرن.
• مطالعه مستندات عینی پیرامون ترکیب قومی، مذهبی و مناسبات تجاری در شاهراه پامیر و آسیای مرکزی.
• گزینه‌ای عالی برای محققان تاریخ افغانستان، تاجیکستان و آسیای میانه.

گزیده‌ای از کتاب
«و بدخشان کشوری است که ملوک آن را از قدیم‌الایام میر خواندندی و خطه پاکش به لعل و لاجورد شهره آفاق بود… اما چرخ بازیگر میان خوانین و میران چنان تفرقه افکند که هر گوشه‌ای را امیری و هر قلعه‌ای را سالاری پدید آمد. میرزا سنگ محمد در تحریر این وقایع بر آن بود تا دست تطاول روزگار بر تاریخ این مرزوبوم مکتوم نماند و اخلاف بدانند که بر اسلاف چه گذشته است…»