خراسان

مشخصات کتاب

• عنوان: خراسان
• نویسنده: میر غلام‌محمد غبار (م. غبار)
• ناشر: از نشرات مجلهٔ آریانا (انجمن تاریخ افغانستان)
• چاپخانه: مطبعهٔ عمومی کابل
• سال چاپ: ۱۳۲۶ هجری شمسی (۱۹۴۷ میلادی)
• تعداد صفحه: ۵۰ صفحه (در برخی منابعِ کتاب‌شناسی به همراه مقدمه و فهرست‌ها تا قریب به ۱۰۰ صفحه نیز ذکر شده است)
• نوع اثر: رسالهٔ پژوهشی، جغرافیا و تاریخ سیاسی، سند دست اول تاریخ‌نگاری معاصر

خلاصه و محتوای رساله

غبار در این رساله تلاش می‌کند تا هویت تاریخی قلمرو افغانستان کنونی را در دوره‌های مختلف تبیین کند. او اثبات می‌کند که این سرزمین پیش از اسلام با نام «آریانا» شناخته می‌شد و با ورود اسلام و در طول یک‌ونیم هزار سال بعد از آن، نام «خراسان» (به معنای خاورزمین یا محل طلوع خورشید) را به خود گرفت. محتوای کتاب حول محورهای زیر می‌چرخد:
۱. اطلاق تاریخی نام خراسان: بررسی بیش از ۱۵۰۰ سال اسناد تاریخی، مکاتبات، مناشیر شاهی و کتب معتبر جغرافیایی (مانند کتب مسالک و ممالک) که در آن‌ها محدودهٔ اصلی خراسان، کانون‌های شهری آن (مانند بلخ، هرات، غزنی و بست) و تطابق آن با مرزهای افغانستانِ دورهٔ اسلامی ترسیم شده است.
۲. مرزبندی جغرافیایی: غبار نشان می‌دهد که چگونه اصطلاح خراسان در متون جغرافی‌دانان مسلمان، فراتر از یک استان، به عنوان یک قلمرو پهناور سیاسی و فرهنگی به کار می‌رفته است.
۳. گذار به نام جدید: تحلیل ریشه‌های سیاسی و تاریخی تحولات قرن هجدهم و نوزدهم که در نهایت منجر به جایگزینی نام خراسان با نام متأخر «افغانستان» در معاهدات بین‌المللی شد.

درباره نویسنده

میر غلام‌محمد غبار (۱۲۷۶ – ۱۳۵۶ خورشیدی) از بزرگ‌ترین و نام‌دارترین مورخان، ژورنالیست‌ها و مبارزان آزادی‌خواه معاصر افغانستان است. او شاهکار بی‌بدیل «افغانستان در مسیر تاریخ» را به رشتهٔ تحریر درآورد که به دلیل لحن افشاگرانه و ضد استبدادی‌اش سال‌ها توقیف بود. رسالهٔ «خراسان» در واقع یکی از خشت‌های اولیه و پژوهش‌های پیش‌نیاز غبار بود که بعداً شالودهٔ فصل‌های ابتدایی کتاب بزرگ او را تشکیل داد

چرا باید این رساله را خواند؟

• این رساله یکی از مستندترین متون کوتاهی است که به «بحران هویت نام و جغرافیا» در تاریخ معاصر منطقه پاسخ علمی می‌دهد.
• آشنایی با متدولوژیِ تاریخی غبار؛ او به جای قلم‌فرسایی‌های حماسی، به کتاب‌های جغرافیای کلاسیکِ اسلامی و سکه‌شناسی استناد می‌کند.
• یک منبعِ فوق‌العاده کمیاب و کلکسیونی برای پژوهشگران تاریخ خراسان بزرگ و افغانستان باستان

گزیده‌ای از رساله

«طوری که معلوم است در ایام پیشین مملکت افغانستان به آریانا موسوم بود… بعد از نفوذ و گسترش اسلام، سرزمینی که تا آن دوران آریانا خوانده می‌شد، نامش را به “خراسان” به معنی مشرق و طلوع‌گاه آفتاب داد. این نامِ تازه نه یک تحمیلِ خارجی، بلکه تجلی موقعیت جغرافیایی این کانون تمدنی در چشم خاورشناسان و جغرافی‌دانان آن روزگار بود. شهرهای بزرگ این قلمروِ آفتاب، همواره قلب تپندهٔ فرهنگ و سیاستِ شرقِ اسلامی بوده‌اند…»