صوفی عبدالحق

عبدالحق بیتاب فرزند مرحوم ملا عبدالاحد خان عطار در سال ۱۲۶۵ خورشیدی مطابق به سال ۱۸۸۶ میلادی در گذر قصاب کوچه شهر کهنه کابل در یک خانواده متدین پا به عرصه وجود گذاشت.
استاد بیتاب پدر خود را در سن خورد سالی از دست داد، تربیه و پرورش اش را ماما هایش ملاعبدالغفور اخندزاده و ملا عبدالله خان و سپس عالمان معروف وقت بعهده گرفتند. فنون ادب، بلاغت و عربی را ابتدا از خانواده و سپس از استادان شهر کابل فرا گرفت.

تولد و وفات
تولد ۱۲۶۵ هجری خورشیدی (۱۳۰۶ قمری)_کابل،گذر کوچه قصاب، نزدیک مسجد پل خشتی
وفات: ۲۰ حوت ۱۳۴۷ خورشیدی (بیش از ۸۰ سال) کابل

زندگی نامه کوتاه
پدرش «عبدالاحد خان عطار» بود، اما وقتی بیتاب هشت‌ساله بود پدرش فوت کرد پس ماماهایش و کاکا هایش (ملا عبدالغفور آخندزاده و ملا عبدالله خان مرشد) سرپرستی‌اش را بر عهده گرفتند.
بیتاب از همان سال‌های کودکی آموزش‌های ادبی، بلاغت، زبان عربی، علوم عقلی و هیأت را فراگرفت.

• در سن حدود ۳۰ سالگی به تدریس ادبیات دری در مکاتب کابل مشغول شد؛ سپس در دانشکده ادبیات دانشگاه کابل تدریس کرد (فنون ادبی، عروض، بدیع، معانی و بیان، دستور زبان و عرفان/تصوف).
  بیتاب نه تنها شاعر بود، بلکه معلم و استاد برای نسل‌هایی از ادیبان و شاعران افغانستان.

آثار معروف
از آثار برجسته او:

• دیوان استاد سخن عبدالحق بیتاب مجموعه غزل‌ها و اشعار او که برای نخستین بار در سال ۱۳۳۰ خورشیدی در کابل چاپ شد.
• کتاب‌هایی در زمینه عروض، قافیه، بدیع، بیان و بلاغت یعنی بخشی از دانش ادبی که هم شاعرانه بود و هم علمی.
• ترجمه و پژوهش‌هایی نیز انجام داده است؛ به‌عنوان مثال کار روی تفسیر قرآن و آثار کلاسیک ترجمه/تصحیح‌شده.
• از آثار که بعد از مرگش گردآوری شده‌اند نیز استفاده می‌شود، از جمله گزیده‌هایی مثل گل زخم.

سبک ادبی
بیتاب شاعری بود که غزل‌هایش ترکیبی از سبک و «هندی – افغانی» داشت؛ زبانی ساده و روان، نزدیک به گفتار مردم کابل.

• آثارش ترکیبی از حساسیت عرفانی، ادبیات معاصر و سنت شعری بود یعنی هم بلاغت و فنون ادبی را می‌شناخت و هم با زبان زمان و جامعه ارتباط داشت.
• همچنین او معلم بلاغت، عروض و دستور بود؛ این یعنی نگاهش ادبی بود اما با دانش و تسلط به فنون کلاسیک.

نقل قول معروف
افسرده و پژمرده‌ام از وضع دژم کرد
بر من نه جفا کرد که بر عشق ستم کرد
هرگز متأثر نشد از عجز و نیازم
گویا که خدا خلقتش از سنگ صنم کرد
یک‌بار بپرسید شما زان متمدن
کز بهر چه وحشی شد و زین دل‌شده رم کرد
امروز چو دیروز فریبش نخورد کس
خود را به جفا و ستم از بس که علم کرد
بسیار بود فرق میان من و زاهد
من گرد تو گردیدم و او طوف حرم کرد
(گل زخم)

تاثیر ملک الشعرا

• بیتاب به‌عنوان شاعر، ادیب و معلم نسل جدید شاعران و ادب­دوستان افغانستان را پرورش داد؛ بسیاری از ادیبان معاصر کشور شاگرد او بودند.
• با ترکیب سنت ادبی و زبان مردم، شعر دری افغانستان را به سطحی رساند که هم کلاسیک بود و هم مردمی یعنی برای عام و خواص در دسترس.
• مقام «ملک‌الشعرا»ی افغانستان که به او تفویض شد، نشان‌دهنده جایگاه ویژه‌اش میان ادیبان معاصر کشور است.
• آثار و تألیف‌هایش (اع از شعر و علم ادبی) سهم مهمی در ادبیات معاصر افغانستان داشتند و پس از خود میراثی ماندگار به یادگار گذاشت.

منابع و مآخذ

• دانشنامهٔ آریانا — معرفی عبدالحق بیتاب
• مقاله «سبک و ساختار سروده‌های استاد بیتاب» در روزنامه ۸صبح
• فهرست آثار بیتاب و مشخصات «دیوان استاد سخن» در مرکز فرهنگی دانشگاه کابل / کتابخانه ACKU
• پروفایل او در وب‌سایت معارف/کتاب «ایران‌کتاب» (بخش معرفی آثار)
• نوشته‌ها و مقالات درباره ادبیات معاصر افغانستان و نقش بیتاب در آن