خانه / حبیب‌الله رفیع

حبیب‌الله رفیع

این شخص کیست؟
حبیب‌الله رفیع نویسنده، شاعر، تاریخ‌پژوه، فولکلورشناس برجسته و سرمحقق سابق آکادمی علوم افغانستان است.
او به عنوان یکی از ستون‌های حفظ هویت فرهنگی و ادبیات زبان پشتو و معاصر افغانستان شناخته می‌شود که در طول ۶۰ سال کار مداوم، بیش از ۱۲۰ اثر ارزشمند در حوزه‌های تاریخ، علوم اجتماعی، فرهنگ و ادبیات شفاهی (فولکلور) تالیف کرده است. رفیع که بخش‌های مهمی از عمر خود را در تمامی حکومت‌های افغانستان صرف تحقیقات علمی کرد، پس از تسلط طالبان مدتی را برای درمان بیماری در کانادا سپری نمود؛ اما در اواسط سال ۲۰۲۶ با تاکید بر اینکه پاسداری از هویت یک ملت تنها در بستر خاک خودش امکان‌پذیر است، به کابل بازگشت.

تولد/وفات

نام کامل: حبیب‌الله رفیع
رتبه علمی: سرمحقق (بالاترین درجه آکادمیک در ساختار پژوهشی افغانستان)
سن: ۷۶ ساله (در سال ۲۰۲۶)
حوزه فعالیت: ادبیات پشتو، تاریخ‌نگاری معاصر، فولکلورشناسی، مصحح متون کهن، شعر
دلیل شهرت: نگارش ده‌ها کتاب مرجع به زبان پشتو و دری، معاونت و عضویت ارشد در آکادمی علوم افغانستان، و تلاش مستمر برای نجات فرهنگ عامه و ترانه‌های مردمی پشتون‌ها.
وضعیت حیات: در قید حیات
وضعیت سلامت: او سال‌هاست که با بیماری شکر (دیابت) دست‌وپنجه نرم می‌کند. این بیماری در سال‌های اخیر آسیب جدی به بینایی او وارد کرده و قدرت مطالعه مداوم را از او سلب نموده است

زندگی‌نامه تفصیلی

آغاز مسیر پژوهش: رفیع از جوانی شیفته ادبیات، شعر و تاریخ بود. او تحقیقات خود را با سفر به روستاها و مناطق قبیله‌ای برای ثبت فرهنگ شفاهی، آداب و رسوم، و ضرب‌المثل‌های پشتون‌ها آغاز کرد. قلم رسا و نوشته‌های عمیق او باعث شد آثارش به کتب درسی مدارس افغانستان راه یابند.
ستون آکادمی علوم: او دهه‌ها به عنوان عضو ارشد و معاون سرمحقق در آکادمی علوم افغانستان خدمت کرد و به تربیت نسل بزرگی از محققان جوان کشور همت گماشت. رفیع جزو معدود دانشمندانی بود که در تمام تغییرات سیاسی و تحول حکومت‌ها، در کابل ماند و سنگر تحقیق را رها نکرد.
هجرت موقت و بازگشت جنجالی (۲۰۲۶): با وخامت اوضاع صحی (چشم و دیابت)، او به کانادا مهاجرت کرد. با این حال، او در جوزا ۲۰۲۶ اعلام کرد: «به وطنم آمدم تا میوه‌های تازه سرزمینم را بخورم؛ شاید نور چشمانم دوباره برگردد». بازگشت او با استقبال و جنجال‌های زیادی همراه بود؛ مقامات وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان با حضور در خانه او، بر سرش «دستار اعزاز» (عمامه افتخار) گذاشتند؛ حرکتی که با انتقاد برخی جریانات اپوزیسیون مواجه شد.

آثار مکتوب / هنری
استاد رفیع نویسنده‌ای فوق‌العاده پرکار است که کارنامه‌اش شامل ۱۲۰ اثر چاپ‌شده و خطی است:

«د خلکو سندرې» (ترانه‌های مردم): نخستین اثر پژوهشی او در گردآوری فولکلور و ترانه‌های عامه پشتو.
«اسرار الافغان»: آخرین اثر تحقیقی او که به زبان فارسی (دری) نگاشته شده است.
«تاریخ فشرده افغانستان»: کتابی منسجم در خلاصه تحولات تاریخی کشور.
تصحیح و تدوین آثار خوشحال‌خان ختک: شامل کتاب‌های «وصیت‌نامه د خوشال بابا»، «نسب‌نامه»، «خټک‌نامه» و «هندوکوه نامه».
«پښتني ودونه» (عروسی‌های پشتونی): پژوهشی جامع در آداب و رسوم ازدواج در میان قبایل پشتون

سبک و پروژه فکری

حفظ حافظه شفاهی (فولکلورشناسی): پروژه فکری اصلی رفیع، نجات ترانه‌ها، اسطوره‌ها و ادبیات عامیانه پشتو از خطر نابودی بود. او اعتقاد داشت هویت واقعی یک ملت در سینه توده‌های مردم و اشعار محلی آن‌ها نهفته است.
تصحیح متون و احیای مکتب ادبی ختک: بخش مهمی از سبک پژوهشی او، بازخوانی، حاشیه‌نویسی و ارائه نسخه‌های منقح از آثار شاعران کلاسیک پشتو به‌ویژه «خوشحال‌خان ختک» بود تا نسل مدرن با ریشه‌های حماسی خود ارتباط برقرار کند.
ملی‌گرایی فرهنگی فرای سیاست: سبک زندگی و فکری او بر این مبنا بود که سیاست‌ها و حکومت‌ها گذرا هستند، اما زبان و فرهنگ یک سرزمین جاودانه‌اند؛ از همین رو، او کار تحقیقاتی خود را تحت لوای هر حکومتی برای خدمت به خاکش ادامه داد

شاهکار یا نمونه اثر (کتاب د خلکو سندرې – ترانه‌های مردم)
شاهکار میدانی و مردم‌شناختی استاد رفیع، کتاب «د خلکو سندرې» است.

ویژگی اثر: این کتاب نخستین گام علمی و مکتوب در افغانستان برای جمع‌آوری اصوات، لالایی‌ها، ترانه‌های کار، و اشعار فولکلوریک زنان و مردان روستایی پشتون بود. رفیع با این کتاب ثابت کرد که ادبیات پشتو صرفاً در دیوان‌های رسمی خلاصه نمی‌شود، بلکه جریانی زنده و پویا در لایه‌های زیرین جامعه دارد. این کتاب تا امروز مأخذ اصلی تمام پژوهش‌های مردم‌شناسی در حوزه دموگرافی قبایل است.

تاثیرگذاری

تغذیه کتب درسی معاصر: اشعار حماسی، نوشته‌ها و متون تصحیح‌شده او به عنوان بخشی از نظام آموزشی معارف و مکاتب افغانستان تدریس می‌شود.
نجات هویت خطی: او با تصحیح بیش از ۱۰ اثر خطی و تاریخی نادر (مانند اسرارالافغان)، مانع از فراموشی اسناد تاریخی قرون گذشته شد.
افتخارات بلندمرتبه: او در طول ۶۰ سال خدمت فرهنگی خود، بیش از ۳۰ مدال، نشان دولتی و تقدیرنامه علمی از نهادهای آکادمیک سراسر منطقه دریافت کرده است.

منابع و مآخذ

رفیع، حبیب‌الله (۱۳۷۷). کتابونه دریابونه، مرکز تحقیقات پشتوی ساپی.
گزارش ویژه طلوع‌نیوز (۲۰۲۶). بازگشت استاد حبیب‌الله رفیع به کابل پس از درمان در کانادا.
آرشیو رسمی وزارت اطلاعات و فرهنگ (جوزا ۱۴۰۵/۲۰۲۶). اعطای دستار اعزاز به سرمحقق حبیب‌الله رفیع.
پایگاه داده کتابشناختی کتابناک. مدخل آثار و دانلود کتاب‌های حبیب‌الله رفیع.