استاد نینواز

فضل احمد زکریا مشهور به نینواز (زاده ۱۹۳۵ در کابل) (درگذشت ۱۹۷۹ در کابل) خواننده، شاعر، آهنگساز و موسیقی‌دان اهل افغانستان بود. وی خالق ماندگارترین آثار موسیقی افغانستان است.

استاد نینواز کیست؟
پدرش منحیث وزیر معارف و خارجه ایفای وظیفه کرده از جمله سیاست مداران و نویسندگان حکومت شاهی بود که به نام فیض محمد کابلی شعر می سرایید. قدرت و زندگی تجملی خانواده نه تنها نینواز را به سویش نکشاند، بلکه تفاوت های اجتماعی را که با تمام وجود لمس کرده بود، زندگی اش را دگرگون ساخت و او را به یک شخصیت فروتن و مردم دوست تبدیل نمود که تا پای جان در این راه رفت.
نینواز با استعداد سرشار نخستین آموخته های هنری را خودش در دوران کودکی فرا گرفت و در نو جوانی با وجود مخالفت های خانواده به شاگردی استاد محمد هاشم زانو زد، هنر موسیقی و طبله را به صورت مکتبی آموخت. او که هنوز شاگرد مکتب استقلال بود در کنار دروس مکتبش مسؤولانه به موسیقی گوش می داد و شعر می خواند و در همین دوران گروپ موسیقی مکتبش را سرو سامان بخشید.

تولد و وفات
تولد: ۱۳۱۲ هجری شمسی(۱۹۳۵ میلادی) -یکه توت کابل افغانستان
وفات: ۱۴ اسد ۱۳۵۸ هجری شمسی(۱۹۷۹ میلادی) -در جریان شورش های سیاسی کابل افغانستان

زندگی نامه کوتاه
نینواز بعد از فراغت از صنف دوازدهم به فاکولته حقوق و علوم سیاسی پوهنتون کابل راه یافت و مدرک تحصیلی خود را در همین رشته به دست آورد. وی با انتصاب به پست‌های بلند دولتی در داخل و خارج کشور مشغول کار گردید، ماموریت‌ها و وظایفی که هرگز نتوانستند مانع پیشرفت او در زمینه موسیقی گردند. زیرا با درک دقیق از هنر، بی‌باکانه به مصاف اجتماع متعصب و اشراف‌زادگان متکبر رفت و موفقیت‌هایی را نصیب موسیقی افغانی ساخت.نینواز که به رسالت خود آگاه بود نخستین بار با آهنگ «من نینوازم» ساخته خودش به رادیو کابل راه یافت. او اولاً با شخصیت متواضع برخورد دوستانه مورد احترام تمامی همکاران و هم‌قطارانش قرار گرفت و ثانیاً با چیره‌دستی در آهنگ‌سازی، تصنیف ترانه‌ها و نواختن آلات و دانش موسیقی داشت، مورد توجه هنرمندان واقع شد.نینواز با نفرت و درک دقیق از حکام فاسد زمانه‌اش زیر بار هیچ رژیمی نرفت و هنرش را به دربار نظام‌های ضد مردمی عرضه نکرد و تابع زر و زور روزگار نشد، او از همان آغاز کودتای ننگین هفتم ثور مخالفتش را به طور علنی اظهار داشت و با بیانات تند رژیم «خلقی» را مزدور و آدم‌خوار می‌دانست چنانچه گفته می‌شود توطئه مرگ احمد ظاهر را با تمام دسیسه‌سازی‌هایش در محضر مردم با قاطعیت افشا کرد چیزی که باعث نشانی‌شدنش نزد دشمن خونخوار شددر سال ١٣٥٧ که بخش موزيک در اکادمی څارندوی تاسيس يافت از نينواز نيز خواسته شد تا در آنجا موسيقی را سروسامانی بدهد. او بی‌درنگ پذيرفت. در همین جریان نینواز با صاحب‌منصبان وطندوست و ضدرژیم خاصتا با داوود استاد اکادمی پولیس بیشتر آشنا می‌شود. این آشنایی سبب شد تا داوود که یکی از رهبران کلیدی قیام ١٤ اسد ١٣٥٨ بود، نینواز را به شرکت در این قیام دعوت نماید. نینواز با شور و حرارت به قیام‌کنندگان پیوست که بالاخره هم‌مانند ده‌ها رزمنده دیگر منجر به دستگیری و اعدامش شد و هم‌مانند هزاران روشنفکر آزادی‌خواه در گور نامعلوم مدفون گشت.
این مسخ شخصیت مبارز اوست که گویا وی به دلیل چند حرف رکیکی که در جریان تسلیم‌گیری فرزندش از کودکستان شیرپور علیه رژیم به زبان رانده بود، دستگیر و اعدام می‌شود. شاهد عینی‌ای که خوشبختانه امروز هم حیات دارد و با نینواز در یک اتاق زندانی بود، چنین می‌گوید:
«یکی از دستگیر‌شدگان فعال قیام چهاردهم اسد کامره‌مینی بود از افغان فلم به نام قسیم، او قد بلند داشت و در مکروریان زندگی می‌کرد. نینواز و دو نفر دیگر از رادیو افغانستان به ارتباط او زندانی شده بودند. قسیم در ارتباط با فردی بود به نام گوهری که باید با تفنگچه مخفی خود به مرکز پخش نشرات رادیو می‌رفت و آن را در ساعت معین از کار می‌انداخت. گوهری قبل از آنکه وظیفه خود را اجرا کند حین تلاشی با تفنگچه دستگیر و روانه شکنجه‌گاه می‌شود. اینان هرکدام به شدت شکنجه شده بودند تا روابط خود را با دیگران افشا نمایند.»
آخرین حرف قبل از مرگ استاد نینواز: «من به تاریخ افغانستان می‌گذارم وقتی من بمیرم چه نوشته می‌کند»

آثار معروف
استاد نینواز آهنگ‌های زیادی ساخته که بسیاری از آن‌ها تا امروز در میان موسیقی‌دوستان افغانستان محبوب‌اند.
از آثار برجستهٔ او می‌توان به این نمونه‌ها اشاره کرد:
•خورشید من کجایی
•دا زما زیبا وطن
•باران شوم
•من نینوازم
•بشنو از نی
•ساقیا مرا دریاب
•ستا دسترگو بلا واخلم
این قطعات از مشهورترین ترانه‌های خلق‌شده توسط او هستند و هنوز هم در گوش‌ها جاری‌اند.

سبک هنری

• نینواز در موسیقی‌اش ترکیبی از موسیقی سنتی افغانستان، پاپ و عرفان را به کار برد.
• او با بهره‌گیری از اشعار مولانا، حافظ، لاهوتی و دیگر شعرا، قطعات با عمق معنوی و عاطفی ساخت که هم‌زمان حس ملی و عرفانی را منتقل می‌کردند.
• نام هنری «نینواز» به معنای نوازندهٔ نی است، نشان‌دهندهٔ ارتباط عرفانی و خلاقیت موسیقایی او با ریشه‌های شرقی موسیقی.

نقل قول معروف
باران شوم
اوباران شوم تاببارم قطره قطره
سرو روی ترا بوسه زنم
شمال شوم
اوشمال شوم تا وزم سوی دیارت
ابروی ترا بوسه زنم
طوفان شوم
او طوفان شوم تا وزم سوي ديارت 
گيسوي ترا بوسه زنم من

تأثیر نینواز
• استاد نینواز یکی از پیشگامان موسیقی معاصر افغانستان بود و آثارش همچنان الهام‌بخش هنرمندان بعدی است.
• او با همکاری خوانندگان بزرگ مثل احمد ظاهر، مهوش، ساربان، احمد ولی و دیگران قطعاتی ساخت که در خاطرهٔ موسیقی افغانستان ماندگار شد.
• نینواز همچنین نقش رهبری هنری و تربیت نسل هنرمندان موسیقی را داشت و نفوذش در شکل‌گیری موسیقی مدرن افغان قابل انکار نیست.

منابع و مآخذ
• معرفی استاد نینواز — Wikipedia (زندگی‌نامه و نقش او در موسیقی افغانستان).
• زندگینامه و شرح فعالیت‌های هنری نینواز — Afghan Song Lyrics.
• مقاله درباره نقش استاد نینواز در تحول موسیقی افغانستان.