استاد محمد انور بسمل

این شخص کیست؟
استاد محمد انور بسمل، از چهره‌های درخشان و نامدار «جنبش مشروطیت دوم» در افغانستان، شاعر، نویسنده، روزنامه‌نگار و از پایه‌گذاران تفکر نوین اداری و مطبوعاتی در کشور است. او برادر بزرگ‌تر استاد محمد ابراهیم صفا (سرایشگر لاله آزاد) بود و همگام با او، پرچم آزادی‌خواهی و مبارزه با استبداد خاندانی را در لوای شعر و قلم به دوش کشید و سال‌های طولانی از عمر خود را در بند و زندان سپری کرد.

تولد و وفات

• تاریخ تولد: حدود سال ۱۲۶۶ هجری خورشیدی (۱۸۸۷ میلادی) در محله تاریخی «باغبان کوچه» شهر کابل.
• تاریخ وفات: اول حوت (اسفند) ۱۳۴۰ هجری خورشیدی (۱۹۶۲ میلادی) در سن ۷۴ سالگی در شهر کابل.
• محل دفن: آرامگاه شهدای صالحین کابل در جوار آرامگاه پدرش ناظر صفر محمد خان.

زندگی‌نامه کوتاه و سیر مبارزات
محمد انور بسمل در خانواده‌ای اصیل، علم‌پرور و سیاسی رشد یافت. پدرش ناظر صفر محمد خان (امین‌الاطلاعات شاه امان‌الله خان) مردی با نفوذ و مبارز بود. بسمل در جوانی به صفوف روشنفکران مشروطه‌خواه دوره دوم پیوست و با سقوط دولت امانی و آغاز دوره خفقان آل یحیی (صدارت محمد هاشم خان)، به یکی از اهداف اصلی دستگاه استخباراتی تبدیل شد.
او در دوران حکومت شاه امان‌الله خان، به دلیل شایستگی اداری به مقام‌های بلندی از جمله معاونت نایب‌الحکومه قطغن و بدخشان و مأموریت‌های عالی اداری در مزار شریف دست یافت. پس از دگرگونی‌های سیاسی در سال ۱۳۱۱ خورشیدی، به همراه برادرش محمد ابراهیم صفا و دیگر اعضای خانواده‌اش به اتهام واهی مخالفت با نظام حاکم دستگیر شد. بسمل نزدیک به ۱۴ سال بدون هیچ‌گونه محاکمه رسمی در زندان ارگ و دهمزنگ کابل حبس گردید. او حتی پس از آزادی از زندان در سال ۱۳۲۵ نیز تحت نظارت شدید امنیتی بود اما هرگز از راه و رسم روشنگری دست نکشید.

آثار و میراث مکتوب
استاد بسمل علاوه بر دیوان اشعار، در حوزه رسانه و روزنامه‌نگاری معاصر افغانستان سهم ارزنده‌ای داشت:

• مدیریت جریده ملی و مستقل «انیس»: او در دوره‌ای به عنوان مدیر مسئول و نویسنده ارشد این جریده تاریخی، مقالات پرمغزی در باب لزوم اصلاحات اجتماعی نگاشت.
• دیوان اشعار بسمل: شامل قصاید، غزل‌ها و به ویژه «حبسیات» (اشعار دوران زندان) که بازتاب‌دهنده رنج‌های ملت و روحیه استوار او در پایبندی به آزادی است.
• مقالات ادبی و تاریخی: نگارش سلسله مقالاتی در مجلات معتبر آن زمان مانند مجله «کابل» و «آریانا».

سبک ادبی و پروژه فکری
بسمل در شعر فارسی، پیرو سبک عراقی با گرایش ملموس به تجددخواهی ادبی بود. تخلص او (بسمل) نشان‌دهنده روح بی‌قرار و پر تپش او در راه معشوقِ حقیقی یعنی «وطن و آزادی» است. پروژه فکری او بر تربیت نسل جوان از طریق مطبوعات، آگاهی‌بخشی عمومی و ایستادگی صلح‌آمیز اما قاطع در برابر خودکامگی سیاسی استوار بود. اشعار او سرشار از مضامین وطنی، نکوهش خیانت به کشور و ستایش آزادی است.

نمونه‌ای از اشعار ماندگار (حبسیات)
او در دوران تاریک انفرادی و حبس، اشعار حماسی و گلایه‌آمیزی سرود که دیوارهای زندان را درنوردید. یکی از ابیات معروف او در توصیف بی‌گناهی خود و برادرانش در زندان استبداد چنین است:
«ما به جرم حب وطن در بند و زنجیریم ای دل / ورنه ما را سرکشی با پادشاه و شاه نیست»

او در غزل دیگری با لحنی استوار می‌گوید:
«گر به زندان می‌کشد دشمن ز بهر حق مرا / سرمه سازم خاک زندان را که جای عاقل است»

تاثیر او بر جامعه و جریان‌های بعدی
استاد محمد انور بسمل به عنوان یکی از ستون‌های استوار ادبیات مقاومت و مشروطیت در افغانستان شناخته می‌شود. صبوری و پایمردی او در زندان دهمزنگ، الگویی برای روشنفکران دهه‌های بعدی (از جمله جنبش‌های دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی) گردید. فرزندان و برادرزادگان او نیز راه علمی و ادبی این خاندان بزرگ را ادامه دادند، به گونه‌ای که «خاندان ناظر صفر» به عنوان یکی از پایتخت‌های فکری و ادبی کابل معاصر در تاریخ ثبت شد.

منابع و مآخذ

• کتاب تحلیلی «افغانستان در قرن بیستم»، نوشته ظاهر طنین.
• کتاب «جنبش مشروطیت در افغانستان»، تألیف عبدالحی حبیبی.
• یادنامه‌ها و مقالات پژوهشی منتشر شده در فصل‌نامه تخصصی آریانا و تارنمای فرهنگی افغان جرمن آنلاین.