استاد غلام جیلانی جلالی

این شخص کیست؟

استاد غلام جیلانی جلالی (مشهور به غلام جیلانی خان جلالی)، نویسنده، پژوهشگر، مترجم و مورخ نامدار معاصر افغانستان است. او از اعضای کلیدی و آغازین انجمن تاریخ افغانستان و از همکاران قلمی برجسته مجله علمی و تاریخی «آریانا» و مجله «کابل» بود. جلالی عمر خود را در راه معلمی، قلم‌زنی و احیای متون تاریخی و ادبی کهن کشور سپری کرد

تولد و وفات

• تاریخ تولد: حدود سال ۱۲۷۵ هجری خورشیدی (۱۳۱۴ هجری قمری) در ولایت تاریخی غزنی.
• تاریخ وفات: حدود سال ۱۳۵۸ هجری خورشیدی (۱۴۰۰ هجری قمری).
• محل وفات: کابل، افغانستان

زندگی‌نامه تفصیلی و سیر فعالیت‌ها
غلام جیلانی جلالی در ولایت غزنی، کانون علم و فرهنگ غزنویان، چشم به جهان گشود. او تحصیلات خود را در حوزه‌های سنتی و مدرن به پایان رساند و به زبان‌های فارسی/دری، پشتو، عربی و فرانسوی مسلط شد. جلالی از نخستین کسانی بود که با بنیان‌گذاری انجمن‌های علمی در دوران شاه محمود خان و ریاست محمد عثمان صدقی (و بعدها در دوره ریاست ضیایی)، به عنوان عضو قراردادی و رسمی به «انجمن تاریخ افغانستان» پیوست.
او تمام طول زندگی خود را به کارهای آکادمیک، تدریس و پژوهش اختصاص داد. بر خلاف بسیاری از هم‌دوره‌ای‌هایش که وارد کارزارهای مستقیم و حزبی سیاسی شدند، جلالی پروژه بیداری ملی را از مجرای «تاریخ‌نگاری انتقادی» و «مستندسازی اسناد ملی» دنبال کرد. فرزند او، پوهاند داکتر علی احمد جلالی (وزیر داخله پیشین، دیپلمات و استاد دانشگاه در آمریکا) راه علمی پدر را در ابعاد بین‌المللی ادامه داد.

آثار و میراث مکتوب

استاد جلالی آثار تالیفی و تصحیحی ارزشمندی بر جای گذاشت که برخی از آن‌ها کتب مرجع تاریخ افغانستان به شمار می‌روند:

• کتاب غزنه و غزنویان: اثری درخشان در تحلیل تاریخ غزنویان بر اساس شیوه نگارش انتقادی و عصری.
• تصحیح و تحشیه مکتوبات احمدشاه ابدالی: تصحیح نسخه منحصربه‌فرد نامه احمدشاه بابا به سلطان مصطفی ثالث عثمانی که از آرشیو سلطنتی استانبول استخراج و به صورت کتاب چاپ شد.
• تصحیح منشآت حکیم سنایی غزنوی: شامل تصحیح چهار کتاب نایابِ «عشق‌نامه، عقل‌نامه، بهرام و بهروز، کارنامه بلخ» از حکیم سنایی غزنوی با امکانات اندک مطبعه غزنی.
• رساله برمکیان بلخی: اثری عمیق درباره خاندان وزیران برمکی که متأسفانه در زمان حیاتش مجال چاپ نیافت.
• سلسله مقالات تاریخی: ده‌ها مقاله در باب تاریخ قلاع باستانی مانند «قلعه بست» و «هرات» در مجلات آیینه عرفان و کابل.

سبک ادبی و پروژه فکری
پروژه فکری استاد جلالی بر «هویت‌شناسی تاریخی و احیای افتخارات آریانای کهن» استوار بود. او معتقد بود که جامعه بدون شناخت دقیق از ریشه‌های تاریخی و نوابغ خود (مانند سنایی غزنوی یا خاندان برمکیان) نمی‌تواند به سوی مدرنیته گام بردارد. سبک نگارش او در متون تاریخی، بسیار دقیق، منصفانه، مستند و به دور از مبالغه‌های رایج تذکره‌نویسی سنتی بود و روش‌های تحقیق مدرن غربی را با ادبیات کلاسیک شرقی تلفیق می‌کرد

نمونه‌ای از تلاش‌های علمی او
او در بخشی از مقدمه کتاب «غزنه و غزنویان» که نشان‌دهنده دیدگاه علمی و انتقادی اوست، می‌نویسد:
«این مختصر، عبارت از مطالعه تاریخ مختصر غزنویان است که بر اساس شیوه نگارش عصری، یعنی انتقادی، نبشته آمده است؛ امپراتوری وسیعی که بالاخره نفوذ آن به شرق و غرب و شمال و جنوب خاک‌های آریانای کهن پخش شد…»

تاثیر او بر جامعه و جریان‌های بعدی
استاد جلالی با تصحیح اسناد دیپلماتیک کهن (مانند نامه‌های امپراتوری ابدالی به عثمانی)، پایه‌گذار اصالت سند در تاریخ‌نگاری معارف افغانستان شد. او نسل بزرگی از محققان انجمن تاریخ کابل را تربیت کرد و با زنده نگه‌داشتن کانون‌های فرهنگی ولایت غزنی، مانع از فراموشی آثار ادبی دوره غزنوی در دوران خفقان اواسط قرن بیستم گردید.

منابع و مآخذ

• کتاب «یادی از رفته‌گان»، نوشته دکتر علی رضوی غزنوی، منتشر شده در تارنمای کابل‌نات.
• متن و مقدمه کتاب «غزنه و غزنویان»، اثر غلام جیلانی جلالی، بازنشر در کاراکتاب.
• آرشیو مجله علمی «آریانا» و مجله «کابل» (سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۳۳۰ خورشیدی) محفوظ در پرتال جامع علوم انسانی