ناصر رهیاب

این شخص کیست؟

ناصر رهیاب، نویسنده، رمان‌نویس، منتقد ادبی و استاد پیشین دانشگاه اهل افغانستان است. او به عنوان یکی از ستون‌های علمی و ادبی حوزه غرب افغانستان (هرات) و از نظریه‌پردازان مطرح در حوزه نقد ساختارگرایانه و سبک‌شناسی داستان شناخته می‌شود.

تولد و وفات

• تاریخ تولد: سال ۱۳۳۳ خورشیدی (۱۹۵۴ میلادی).
• محل تولد: شهر هرات، افغانستان.
• وضعیت حیات: او در قید حیات است و پس از تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱، ناگزیر به مهاجرت شد.

زندگی‌نامه کوتاه

ناصر رهیاب در محیط فرهنگی هرات رشد کرد. او تحصیلات عالی خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دری در دانشگاه کابل به پایان رساند. رهیاب بیش از سه دهه از عمر خود را وقف تدریس در دانشکده ادبیات دانشگاه هرات و دانشگاه‌های خصوصی این شهر کرد و صدها محقق و نویسنده جوان را پرورش داد. او علاوه بر تدریس، از اعضای کلیدی انجمن ادبی هرات بود و نقشی اساسی در احیای فعالیت‌های فرهنگی این حوزه پس از دهه‌های جنگ داشت. وی همچنین سال‌ها به عنوان سردبیر مجلات ادبی و پژوهشی فعالیت کرد و با سقوط جمهوریت در اوت ۲۰۲۱، همانند بسیاری دیگر از نخبگان آکادمیک کشور، راهی غربت شد.

آثار معروف

آثار او عمدتاً در دو حوزه رمان‌نویسی و پژوهش‌های نظری ادبی دسته‌بندی می‌شوند:

• رمان‌ها: رمان معروف «سپیده‌دم که سر زد» و رمان «اشک‌ها و لبخندها» (که فضای اجتماعی و تاریخی هرات را به تصویر می‌کشند).
• کتاب‌های پژوهشی و درسی: «سبک‌شناسی و تحلیل متن»، «نقد ادبی و مدارس نقادی» و کتاب مرجع «دستور زبان فارسی دری».
• مجموعه مقالات: ده‌ها مقاله علمی در حوزه ساختار داستان و کالبدشکافی شعر معاصر افغانستان.

سبک هنری و فکری

سبک هنری ناصر رهیاب در داستان‌نویسی بر پایه رئالیسم سنتی پخته با گرایش‌های اخلاقی و تفکر آکادمیک استوار است. نثر داستانی او به شدت تحت تأثیر متون کلاسیک فارسی، پاکیزه، منسجم و عاری از شتاب‌زدگی است. اما وجه تمایز اصلی او، سبک پژوهشی اوست؛ او در نقد ادبی روش ساختارگرایی (Structuralism) را ترجیح می‌دهد و معتقد است که یک اثر ادبی را باید بر اساس روابط درونی کلمات و فرم آن سنجید، نه صرفاً بر اساس شعارهای سیاسی یا جریانات روزمره.

نقل قول معروف

او در یکی از سخنرانی‌های خود در دانشگاه هرات درباره رسالت ادبیات معاصر می‌گوید:

«ادبیات، ابزار سیاست‌مداران برای تهییج توده‌ها نیست؛ ادبیات هندسهٔ روح یک ملت است. نویسنده موظف است زیبایی و اصالت واژه‌ها را حفظ کند، چرا که وقتی همه چیز یک ملت در جنگ فرو می‌ریزد، این زبان و ادبیات است که هویت او را در تاریخ زنده نگه می‌دارد.»

تاثیر او بر هنر و جامعه

ناصر رهیاب تاثیر شگرفی بر علمی کردن نقد ادبی و داستان‌نویسی در غرب افغانستان داشته است. پیش از تلاش‌های او، نقد ادبی در این حوزه بیشتر بر پایه ذوق شخصی یا تحسین‌های سنتی بود، اما او با تدریس کتاب‌های مدرن سبک‌شناسی، روش تحقیق علمی را به محافل ادبی هرات تزریق کرد. او کانون امنی برای نویسندگان جوان پساطالبان در هرات بود تا آثار خود را بدون ترس از قضاوت‌های سنتی، در بوته نقد ساختارمند قرار دهند.

منابع و مآخذ

• آرشیو مقالات آکادمیک و علمی در فصل‌نامه پژوهشی دانشگاه هرات.
• یادداشت بررسی کارنامه استادان زبان دری در رسانه فرهنگی پارسی بان.
• مصاحبه‌ها و گزارش‌های فرهنگی پیرامون وضعیت دانشگاه‌های افغانستان در خبرگزاری مستقل طلوع‌نیوز.
• نمایه نویسندگان و معرفی آثار ادبی در تارنمای فرهنگی افغان آسمایی.