محمد اسماعیل مبلغ

محمداسماعیل مبلغ در سال ۱۳۱۵ش/۱۹۳۶م در شهرِ کابل افغانستان به دنیا آمد و در سال ۱۳۵۸ش/ ۱۹۷۹م مثل هزاران روشنفکر و منور دینی و دانش‌آموز و دانشجو و کارگر و کسبه‌ توسط رژیم حزب دموکراتیک خلق زندانی و شکنجه و سپس ناپدید شد. او در جمله شناخته‌ترین نویسندگان و روشنفکران نیمۀ دوم قرن بیستم افغانستان به‌شمار می‌رود.

محمد اسماعیل مبلغ کیست؟
مبلغ بعد از دورۀ کوتاهی آموزش در مدرسه ابوحنیفه در کابل به آموزش علوم دینی، صرف و نحو عربی نزد استادان معروف آن زمان ادامه داد و بر زبان عربی تسلط یافت. او من جمله در آموزش مطول سعدالدین بن عمر التفتازانی فقیه و متکلم حنفی (وفات ۹۳۰ م در سمرقند) و شرح لمعه اثر پایه در فقیه شیعی نوشته مشترک ابواعلی محمد‌ مکی(شهید اول وفات ۱۳۸۵ م) و زین‌الدین (شهید ثانی وفات ۱۵۵۹ م) مبادرت ورزید. مبلغ قبل از همه یک اندیشمند خودساخته بود. او با احاطه‌ای که بر زبان عربی کسب کرده بود، سعی کرد خود با متون اصلی و منابع دست اول با فرهنگ و علوم اسلامی آشنا شود. او به این وسیله توانست به گنجینه‌های آثار «نجات» و «شفای» بوعلی سینا«شرح منظومه» حاح ملا هادی سبزواری و به خصوص و فتوحات مکیه و فصوص الحکم آثار عارف معروف محی الدین ابن عربی دست یابد. محمداسماعیل مبلغ از فرهنگ و فلسفه مغرب زمین نیز غافل نبود. او در آغاز کوشش کرد تا با مکاتب فلسفی جهان غرب از طریق ترجمه‌های عربی و فارسی آشنا شود، اما خیلی زود برای آشنا شدن بهتر آن زبان انگلیسی آموخت و در تحقیقات خود از این زبان استفاده می‌کرد.هگل و دکارت در آغاز برای او بیشتر از دیگر اندیشمندان غرب مطرح بود. او شک دکارت را با شک غزالی و دیالکتیک هگل را با دیدگاه‌های مولانا رومی مقایسه می‌کرد. مبلغ در نیمه دهه آخر عمرش به فراگیری زبان فرانسوی نیز پرداخت تا با فلسفه معاصر فرانسه بهتر آشنا شود.

تولد و وفات
تولد: 1315 هجری شمسی -کابل افغانستان
وفات: ۱358 هجری شمسی

زندگی‌نامه کوتاه
محمد اسماعیل مبلغ تحصیلات خود را در علوم دینی، فلسفهٔ اسلامی و فلسفهٔ جدید دنبال کرد و با اندیشه‌های فلسفی شرق و غرب آشنایی عمیق داشت. او برخلاف جریان غالب، فلسفه را از چارچوب حفظیات و تقلید بیرون آورد و آن را به ابزار نقد، پرسش و فهم جامعه بدل ساخت.
ملبغ بیش‌تر عمر خود را صرف تدریس، نوشتن و گفت‌وگوهای فکری کرد و هرگز وارد سیاست حزبی نشد، اما تفکرش ذاتاً سیاسی و رهایی‌بخش بود

آثار معروف
آثار مبلغ بیش‌تر در قالب مقاله‌ها، درس‌گفتارها و یادداشت‌های فلسفی باقی مانده‌اند، از جمله:
• نوشته‌های فلسفی دربارهٔ عقل، ایمان، آزادی و انسان
• نقد فلسفی جزم‌اندیشی دینی
• تحلیل‌های اجتماعی با رویکرد فلسفهٔ اخلاق
• گفتارهایی دربارهٔ نسبت دین و مدرنیته
میراث او بیش از آن‌که کتاب‌محور باشد، اندیشه‌محور و جریان‌ساز است.

سبک هنری
سبک فلسفی محمد اسماعیل مبلغ را می‌توان عقل‌گرای انتقادی با گرایش انسانی–اخلاقی دانست.
او به فلسفه به‌مثابهٔ «تمرین اندیشیدن آزاد» باور داشت، نه تکرار آراء گذشتگان.
ویژگی‌های اصلی سبک او:
• اصالت دادن به عقل مستقل
• رد تقلید مذهبی و فکری
• تأکید بر فلسفهٔ اخلاق
• نگاه تاریخی به دین
• پیوند فلسفه با دردهای واقعی جامعه
او از فلسفهٔ اسلامی، به‌ویژه ابن‌سینا و فارابی، الهام می‌گرفت؛ در عین حال با فلسفهٔ مدرن غرب (روشنگری، عقل انتقادی) نیز آشنا بود. ملبغ از معدود فیلسوفانی بود که فلسفه را از کلاس درس به متن جامعه آورد

نقل و قول معروف
اندیشهٔ مرکزی او چنین خلاصه می‌شود:
ایمان بدون عقل، به تعصب می‌انجامد و عقل بدون اخلاق، به ویرانی انسان.
این دیدگاه، هستهٔ فلسفهٔ انسانی اوست.

تأثیر اسماعیل مبلغ
تأثیر محمد اسماعیل ملبغ عمیق اما خاموش بود؛ تأثیری که در ذهن‌ها ماند، نه در شعارها.
در حوزهٔ فلسفه، او نخستین کسی بود که فلسفه را در افغانستان به‌صورت نقد اجتماعی و اخلاقی مطرح کرد، نه صرفاً تاریخ فلسفه.
در حوزهٔ دینی، ملبغ راه را برای خوانش عقلانی دین گشود و نشان داد که دین می‌تواند هم‌نشین آزادی و پرسشگری باشد.
در سطح فرهنگی، او نسل تازه‌ای از روشنفکران مسئول را پرورش داد که به جای تعصب، گفت‌وگو و خرد را اصل می‌دانستند.
مرگ زودهنگام او، یکی از بزرگ‌ترین ضربه‌ها به رشد فلسفهٔ مدرن در افغانستان بود

منابع و مآخذ
• مقاله‌ها و یادداشت‌های محمد اسماعیل ملبغ
• پژوهش‌ها دربارهٔ تاریخ فلسفه و نواندیشی در افغانستان
• خاطرات شاگردان و هم‌عصران او
• مقالات تحلیلی دربارهٔ روشنفکری فلسفی افغانستان