میرغلام محمد غبار

میر غلام محمّد غبار، نویسنده ی توانا، مورخ مشهور و اصلاح طلب مبارز، در سال ۱۲۷۶هجری شمسی  ۱۸۹۵ میلادی  در یک خانواده ی « سیّد » در محله ی دروازه ی لاهوری در شهر کابل دیده به جهان گشود.

غلام محمد غبار کیست؟
پدرش میر محبوب خان کابلی نام داشت که اصلاً از « فرمل» بدخشان بود . غبار تحصیلات عالی حتی در سطح مدارس خصوصی و دینی آن روز نداشت و تنها دروس ابتدایی را نزد خانواده اش که اهل فرهنگ و سواد بود فرا گرفت. او در دوره ی جوانی، زمانی که عضو گروه « جوانان افغان » در اواخر سلطنت امیر حبیب الله خان بود به مطالعه ی تاریخ و علوم انسانی مانند ادبیات و فلسفه پرداخت و با نوشتن مقاله های سیاسی و تاریخی، سر انجام به عنوان نویسنده و مورخ برجسته در تاریخ معاصر افغانستان ظهور کرد. کتاب « افغانستان در مسیر تاریخ » که مهمّترین اثر غبار می باشد در سال ۱۳۴۶ شمسی ۱۹۶۷ میلادی  در کابل چاپ شد و به دلیل روش نوین نگارش آن که تحلیلی و انتقادی بود بر شهرت غبار افزود، امّا به زودی از پخش کتاب مذکور جلوگیری شد و نسخه های آن جمع گردید. علّت به زندان رفتن کتاب غبار آن بود که روایت تحلیلی این کتاب از دوران سلطنت امان الله خان و حکایت ستم ها و مظالم امرای گذشته، بویژه امیر عبدالرّحمان خان باب طبع رژیم سلطنتی و خانواده ی حاکم بر افغانستان نبود. غبار در طول زندگی اش دوبار زندانی شد، بار اول در سال ۱۳۱۱ در زمان سلطنت محمّد نادر شاه به مدت چهار سال و بار دوم در زمان سلطنت محمّد ظاهرشاه و صدارت سردار شاه محمود خان که این دوره هشت سال طول کشید.

تولد و وفات
تولد: ۱۲۷۶ هجری شمسی ( ۱۸۹۵ میلادی) – کابل افغانستان
وفات: ۱۶ دلو ۱۳۵۶ هجری شمسی – آلمان

زندگی نامه کوتاه
در دوران محمّد نادر شاه به اتهام دست داشتن در حمله ی محمّد عظیم خان به سفارت انگلیس دستگیر شد و پس از رهایی، از کابل تبعید گردید و از سال ۱۳۱۵ تا سال ۱۳۲۱ دوره ی تبعیدش را در قندهار و فراه سپری کرد. در دوران ظاهرشاه بعد از انتخابات دوره ی هشتم مجلس شورای ملّی که طرفداران او و محمودی در اعتراض به راه نیافتن آنها به شورا ، دست به تظاهرات زدند غبار و محمودی به اتهام رهبری تظاهرات تحریک آمیز زندانی شدند. غبار در سال ۱۳۳۵ هجری شمسی ( = ۱۹۵۶ میلادی ) از زندان آزاد شد و در شانزدهم دلو (=بهمن) سال ۱۳۵۶ در اثر مریضی معده در آلمان وفات کرد. میر غلام محمّد غبار پس از به قدرت رسیدن امان الله خان تا سال ۱۳۳۹ مسؤولیت های رسمی زیر را در زمان های مختلف به عهده داشت: ۱- مأمور گمرک خان آباد در سال ۱۲۹۶٫ ۲- رئیس کوتوالی ( یکی از شعب تشکیلات امنیت عمومی ) کابل از ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۰ . ۳- مدیر مسؤول و مؤسس جریده ی « ستاره ی افغان » که در دو صفحه با مضامین انتقادی و اصلاحی در جبل السّراج و بعداً در چاریکاراز زمستان ۱۲۹۸ تا تابستان۱۲۹۹ چاپ و منتشرمی شد. ۴- عضو هیأت تنظیمیه ی هرات در سال ۱۳۰۰ . ۵- معاون شرکت امانیه و نماینده ی این شرکت در نمایشگاه مسکو در سال ۱۳۰۳٫ ۶- کاتب محاسبات سفارت افغانستان در پاریس در سال ۱۳۰۵٫ ۷- مدیر گمرکات ولایت قطغن و بدخشان در سال ۱۳۰۶٫ ۸- نماینده ی مردم کابل و گروه جوانان افغان در لویه جرگه های پغمان در سال ۱۳۰۳ و ۱۳۰۷٫ ۹- سر کتابت سفارت افغانستان در برلین در سال ۱۳۰۹٫ ۱۰- عضو فعّال انجمن ادبی کابل از سال ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۱٫ ۱۱- عضو انجمن تاریخ و ناشر روزنامه ی ملّی انیس در سال ۱۳۲۷- ۱۳۲۲٫ ۱۲- نماینده ی مرکز شهر کابل در دوره ی هفتم مجلس شورای ملّی از سال ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۰ . ۱۳- تأسیس حزب وطن در سال ۱۳۲۹٫ ۱۴- صاحب امتیاز هفته نامه ی وطن از ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰٫ این نشریه در چهار صفحه باروش انتقادی منتشر می شد. ۱۵- مشاور ریاست مطبوعات در سال ۱۳۳۹٫

آثار معروف
اسامی بعضی از کتابها ، جزوه ها و مقاله های او به شرح زیر است :
« افغانستان و نگاهی به تاریخ آن». این نوشته که درباره ی جغرافیای تاریخی افغانستان است.
 • « تاریخچه ی مختصر افغانستان »
• « افغان در هندوستان»
• « تاریخ مختصرافغانستان، از عهد اویستا تا قرن بیستم »
• « تاریخ احمد شاه بابا »
• رساله « خراسان »
• رساله ی « امرای محلی افغانستان »
• « تاریخ ظهوراسلام ونفوذ عرب درافغانستان»
• «‌ تاریخ قرون اولی »
• « افغانستان به یک نظر»
• « ادبیات دوره ی محمّد زایی» علاوه بر آنچه که ذکر شد مقالاتی از غبار در روزنامه ی انیس و شماره های مختلف مجله ی آریانا چاپ شده است که به دلیل در دسترس نبودن نشریات مذکور عناوین آنها مشخّص نمی باشد.

سبک هنری
• سبک غبار تحلیلی، انتقادی و مستند است.
• تاریخ را صرفاً روایت رویدادها نمی‌داند، بلکه به ریشه‌های اجتماعی و سیاسی حوادث می‌پردازد.
• زبان او روشن، دقیق و گاه صریح و انتقادی است.
• در نوشته‌هایش از تعصب قومی و تحریف تاریخی پرهیز می‌کند.

نقل قول معروف
نگاه کلی غبار را می‌توان در این اندیشه خلاصه کرد:
تاریخ زمانی ارزش دارد که ابزار آگاهی و بیداری ملت باشد، نه وسیلهٔ توجیه قدرت.
این رویکرد در سراسر آثار او آشکار است.

تأثیر غبار
• بنیان‌گذار تاریخ‌نگاری مدرن و انتقادی افغانستان
• منبع الهام برای پژوهشگران و مورخان بعدی
• تأثیرگذار بر جریان‌های فکری و سیاسی قرن بیستم
• کمک به شکل‌گیری نگاه انتقادی به قدرت و تاریخ رسمی
نام میر‌محمد غبار همواره با روشنگری، صداقت تاریخی و آزادی‌خواهی همراه است

منابع و مآخذ
• میر‌محمد غبار، افغانستان در مسیر تاریخ
• دانشنامهٔ آزاد (Wikipedia – Mir Ghulam Mohammad Ghobar)
• پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ تاریخ معاصر افغانستان
• مقاله‌ها و نقدهای مرتبط با تاریخ‌نگاری افغانستان