خانه / مولانا خال‌محمد خسته

مولانا خال‌محمد خسته

این شخص کیست؟
مولانا خال‌محمد خسته (متخلص به خسته و معروف به خسته ختلانی)، محقق، شاعر، نویسنده، خوشنویس، روزنامه‌نگار و سیاستمدار برجسته اهل افغانستان است. او به عنوان یکی از تذکره‌نویسان و نسخه‌شناسان نامدار قرن چهاردهم خورشیدی در حوزه ادبیات فارسی/دری شناخته می‌شود که سابقه نمایندگی در پارلمان افغانستان را نیز در کارنامه دارد

تولد و وفات

تاریخ تولد: سال ۱۲۸۱ هجری خورشیدی (۱۹۰۲ میلادی) در دهکده «ده‌باز» (یا کنگرت) در منطقه ختلان ماوراءالنهر (تاجیکستان کنونی).
تاریخ وفات: ۲۶ سنبله (شهریور) ۱۳۵۲ هجری خورشیدی در شهر کابل.
محل دفن: آرامستان «شهدای صالحین» در کابل

زندگی‌نامه کوتاه
پدر خال‌محمد، ملا رستم‌خان، اصالتاً از اهالی شُتُل (پروان/پنجشیر) و خطاطی ماهر و از ملازمان حکومت بلخ بود که پس از حوادث سیاسی عصر عبدالرحمن‌خان به ختلان مهاجرت کرد و در آنجا با دختری تاجیک ازدواج نمود. خال‌محمد در دو سالگی مادرش را از دست داد و تحت تربیت پدر، مقدمات علوم دینی، ادبیات فارسی، عربی، ترکی و اصول خوشنویسی را فراگرفت و در کودکی حافظ قرآن شد. خانواده او در پنج‌سالگی وی به مزارشریف بازگشتند. خال‌محمد در جوانی برای تکمیل تحصیلات عازم هندوستان شد و نزدیک به ۱۵ سال در مدارس علمی هند به تحصیل علوم اسلامی و تکمیل هنر خطاطی پرداخت. او در هند با اندیشمندانی چون علامه محمد اقبال لاهوری دیدار و گفتگو داشت. پس از بازگشت به بلخ در سال ۱۳۱۵، به مدت ۱۲ سال به تدریس در مدارس «اسدیه» و «خواجه خیران» مزارشریف پرداخت. او که به عنوان چهره‌ای مردمی و مبارز مشروطیت شناخته می‌شد، در سال ۱۳۲۷ به عنوان نماینده مردم بلخ در دوره هفتم شورای ملی افغانستان انتخاب شد و به کابل آمد

آثار معروف
مولانا خسته آثار نایاب و ارزشمندی در زمینه‌های پژوهشی، ادبی و تذکره‌نویسی به یادگار گذاشت:

تذکره معاصرین سخنور: یکی از مهم‌ترین منابع پژوهشی که به معرفی و بررسی آثار ۱۸۹ شاعر معاصر افغانستان می‌پردازد.
یادی از رفته‌گان: اثری تذکره‌مانند و ماندگار در یادبود بزرگان، ادیبان و مشاهیر درگذشته کشور.
خمستان و خمارستان: مجموعه‌ای ارزشمند شامل دواوین و گزیده اشعار و غزل‌های ناب خود او.
آثار خطاطی: کتیبه‌ها و آثار خوشنویسی تراز اول در خطوط نسخ، نستعلیق و کوفی

سبک هنری و فکری
در شعر و ادبیات، او پیرو سبک عراقی و هندی با دلبستگی شدید به اندیشه‌های میرزا عبدالقادر بیدل بود. اشعار او از یک سو بازتاب‌دهنده عرفان، توکل و معنویت صوفیانه است و از سوی دیگر به عنوان یک روزنامه‌نگار و فعال سیاسی، درونمایه‌های پررنگی از آزادی‌خواهی، نقد استبداد، مشروطیت و بیداری اجتماعی دارد. در خوشنویسی نیز او را یکی از احیاگران خط نسخ و نستعلیق در کابل می‌دانند.

نقل قول و سروده معروف
او در قطعه‌ شعری که وضعیت فقر و تضاد طبقاتی را در سفرهایش میان هند و ترکستان مقایسه می‌کند، سروده است:

«می‌شنیدم که زر به هندوستان / خاک‌روب است چون به ترکستان»
«حالیا خسته آمدم دیدم / مفلسان‌اند هر کجا یکسان»

تاثیر او بر هنر و جامعه
مولانا خسته مردی فقیرمنش، درویش‌صفت و به شدت گریزان از مادیات و تقرب به دربار بود که تمام عمر خود را وقف فرهنگ کرد. او یکی از وزنه‌های اصلی بیدل‌شناسی و نسخه‌شناسی در کابل بود و حُجره شخصی‌اش جاده مردم کابل، محفل انس جوانان دانشگاهی و نخبگان فرهنگی عصر بود. تاثیرگذاری او در تدریس علوم ادبی و پرورش نسلی از سخن‌سنجان و همچنین تلاش‌هایش در دوره هفتم شورای ملی برای احقاق حقوق آزادی بیان، نام او را در تاریخ بیداری فرهنگی افغانستان جاودانه کرده است.

منابع و مآخذ