لئو تولستوی

این شخص کیست؟
کُنت لِو تولستوی (معروف به لیون تولستوی)، نویسنده، اندیشمند، عارف و مصلح اجتماعی-سیاسی نامدار روسیه در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی است. او به عنوان یکی از غول‌های ادبیات رئالیستی جهان شناخته می‌شود که با نگارش دو شاهکار جاودانه‌اش یعنی «جنگ و صلح» و «آنا کارنینا»، مرزهای رمان‌نویسی را جابه‌جا کرد. تولستوی در دورانی از زندگی، ادبیات را کنار گذاشت و به عنوان یک فیلسوف اخلاق و رهبر معنوی، نظریه «مقاومت منفی و مبارزه بدون خشونت» را پایه‌گذاری کرد.

تولد و وفات

• تاریخ تولد: ۹ سپتامبر ۱۸۲۸ میلادی (شهریور ۱۲۰۷ هجری خورشیدی) در املاک موروثی‌اش در «یاسنایا پولیانا» واقع در ولایت تولای روسیه.
• تاریخ وفات: ۲۰ نوامبر ۱۹۱۰ میلادی (آبان ۱۲۸۹ هجری خورشیدی) در سن ۸۲ سالگی.
• نحوه درگذشت و مدفن: او در اواخر عمر، در جستجوی زندگی زاهدانه، پنهانی از خانه و همسرش فرار کرد و در حین سفر در ایستگاه قطار روستایی «آستاپوفو»، بر اثر بیماری ذات‌الریه درگذشت. پیکر او بنا به وصیت خودش، بدون تشریفات مذهبی کلیسا و در سادگی مطلق در زیر درختان ملک یاسنایا پولیانا به خاک سپرده شد.

زندگی‌نامه کوتاه، جنگ و بحران روحی
تولستوی در خانواده‌ای از اشراف برجسته و کنت‌های قدیمی روسیه متولد شد. او در کودکی پدر و مادرش را از دست داد و توسط خویشاوندانش بزرگ شد. او برای تحصیل در رشته زبان‌های شرقی و حقوق وارد دانشگاه قازان شد، اما تحصیلات آکادمیک را به دلیل بی‌علاقگی رها کرد و به املاک خود بازگشت. در سال ۱۸۵۱ به ارتش تزاری پیوست و به عنوان افسر توپخانه در جنگ‌های قفقاز و نبردهای خونین کریمه شرکت کرد؛ تجربه‌ای سهمگین از مرگ و ویرانی که بعدها بستر اصلی شاهکارهای ادبی او شد.
او در سال ۱۸۶۲ با دختری جوان به نام سوفیا برز ازدواج کرد. این زندگی مشترک با وجود داشتن ۱۳ فرزند، سرشار از عشق، حسادت و اختلافات شدید فکری بود؛ سوفیا مدیر مالی و ماشین‌نویس آثار او بود (او رمان جنگ و صلح را چندین بار با دست پاک‌نویس کرد). تولستوی پس از رسیدن به اوج ثروت و شهرت جهانی، در میانسالی دچار یک بحران فکری و فلسفی عمیق شد؛ او از زندگی اشرافی خود بیزار گشت، مالکیت خصوصی را نفی کرد، لباس دهقانان را پوشید، گیاه‌خوار شد و تمام حقوق کتاب‌هایش را بخشید که این امر خشم همسرش را برانگیخت و به یک تراژدی خانوادگی تبدیل شد.

آثار برجسته و میراث مکتوب
تولستوی آثار بسیار حجیم و ارزشمندی خلق کرد که همگی بارها توسط مترجمان بزرگی چون سروش حبیبی به زبان فارسی ترجمه شده‌اند:

• جنگ و صلح (War and Peace – ۱۸۶۹): حماسه بی‌بدیل تاریخ ادبیات؛ رمانی غول‌آسا با بیش از ۵۰۰ شخصیت که داستان حمله ناپلئون به روسیه و تاثیر آن بر زندگی پنج خانواده اشرافی روس را با جزییات تاریخی و فلسفی خیره‌کننده‌ای روایت می‌کند.
• آنا کارنینا (Anna Karenina – ۱۸۷۷): یکی از کامل‌ترین رمان‌های عاشقانه و اجتماعی جهان؛ داستان روابط موازی و پیچیده آنا کارنینا (زنی در جستجوی عشق حقیقی در جامعه ریاکار سنت‌پترزبورگ) و کنستانتین لوین (شخصیتی خودزندگینامه‌ای که به دنبال معنای زندگی در روستا است).
• مرگ ایوان ایلیچ (۱۸۸۶): شاهکار رمان‌نویسی کوتاه جهان؛ کالبدشکافی بی‌رحمانه وجدان و روان یک قاضی مرفه که در بستر مرگ، به پوچی و دروغین بودن کل زندگی گذشته‌اش پی می‌برد.
• رستاخیز (۱۸۹۹): آخرین رمان بلند او که به نقد تند نظام قضایی، کلیسای ارتدکس و دولت روسیه می‌پردازد.
• اعتراف (۱۸۸۲): کتاب فلسفی و حدیث نفس او که بحران روحی و سیر رسیدن او به ایمان حقیقی را تشریح می‌کند.

سبک ادبی و پروژه فکری
پروژه فکری تولستوی بر دو محور استوار بود: در دوره اول «رئالیسم مطلق و روان‌شناسی دقیق جزییات زندگی» و در دوره دوم «مسیحیت گرایی اولیه، اخلاق‌گرایی محض و بازگشت به زندگی ساده روستایی». سبک نگارش او به طرز شگفت‌آوری طبیعی است؛ به طوری که خواننده احساس نمی‌کند در حال خواندن داستان است، بلکه حس می‌کند خودِ زندگی را تجربه می‌کند. او استاد بی‌بدیل به تصویر کشیدن روح انسان و تضادهای درونی شخصیت‌ها بود. او در مقالات پایانی‌اش، هنر تجملاتی و کلیسای رسمی را به باد انتقاد گرفت، تا جایی که کلیسای ارتدکس روسیه در سال ۱۹۰۱ او را رسماً «تکفیر» و اخراج کرد.

تاثیر بر گاندی و مبارزات بدون خشونت
تولستوی فراتر از ادبیات، مسیر تاریخ سیاسی جهان را تغییر داد. کتاب فلسفی او به نام «پادشاهی خدا در درون شماست»، تاثیر شگرفی بر مهاتما گاندی (رهبر استقلال هند) گذاشت. گاندی با خواندن این کتاب، مانیفست مبارزه بدون خشونت (ساتیاگراها) را پایه‌گذاری کرد. این دو بزرگوار تا پایان عمر تولستوی، نامه‌های مفصلی درباره صلح، عشق و مبارزه منفی با یکدیگر رد و بدل کردند و گاندی نخستین دهکده اشتراکی خود را در آفریقای جنوبی «مزرعه تولستوی» نامید.

تاثیر او بر جامعه و ادبیات معاصر
تولستوی همواره به عنوان وجدان بیدار ملت روسیه شناخته می‌شد. او مدارس متعددی را برای کودکان دهقانان در املاک خود تاسیس کرد و شخصاً به آن‌ها آموزش می‌داد. نویسندگان بزرگی چون ویلیام فاکنر، ویریجینیا وولف و جیمز جویس او را ستوده‌اند؛ فاکنر او را بهترین رمان‌نویس جهان نامید و توماس مان در ستایش او گفت: «ادبیات جهان هرگز نویسنده‌ای با این قدرت رئالیستی به خود ندیده است.»

منابع و مآخذ

• مدخل جامع بیوگرافی و تحلیل آثار لئو تولستوی در دانشنامه بین‌المللی Britannica.
• آرشیو رسمی مرکز اسناد و موزه ملی لئو تولستوی در روسیه State Tolstoy Museum.
• کتاب دو جلدی سرگذشت‌نامه «تولستوی»، نوشته هانری ترویا (مترجم فارسی: غلامرضا سمیعی).