ایوان گنچاروف

این شخص کیست؟
ایوان الکساندروویچ گنچاروف، رمان‌نویس نامدار، منتقد ادبی و مقام عالی‌رتبه دولتی اهل روسیه در دوران تزاری است. او اگرچه بر خلاف هم‌دوره‌ای‌های نابغه‌اش مانند لو تولستوی و فلیست داستایوفسکی، نویسنده‌ای کم‌کار بود و تنها سه رمان بلند در طول عمر خود نوشت، اما با خلق شاهکار بی‌بدیلش یعنی رمان «ابلوموف»، نام خود را برای همیشه در تاریخ ادبیات جهان جاودانه کرد. او واژه و پدیده اجتماعی جدیدی به نام «ابلوموفیسم» را به دایره لغات جهان اضافه نمود.

تولد و وفات

• تاریخ تولد: ۱۸ ژوئن ۱۸۱۲ میلادی (خرداد ۱۱۹۱ هجری خورشیدی) در شهر سیمبیرسک (اولیانوفسک کنونی) در امپراتوری روسیه.
• تاریخ وفات: ۲۷ سپتامبر ۱۸۹۱ میلادی (مهر ۱۲۷۰ هجری خورشیدی) در سن ۷۹ سالگی در شهر سن‌پترزبورگ.
• محل دفن: آرامگاه تیخوین در صومعه الکساندر نوسکی شهر سن‌پترزبورگ، در جوار بزرگانی چون داستایوفسکی.

زندگی‌نامه کوتاه و سفرهای دور دنیا
گنچاروف در خانواده‌ای از طبقه بازرگانان ثروتمند متولد شد. او پس از اتمام تحصیلات در دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه مسکو در سال ۱۸۳۴، به مدت نزدیک به سی سال به عنوان کارمند و سانسورچی رسمی در وزارت امور خارجه و وزارت معارف روسیه تزاری خدمت کرد؛ شغلی که تضاد عجیبی با روحیه خلاق ادبی او داشت.
نقطه عطف و ماجراجویانه زندگی این نویسنده مرفه، در سال ۱۸۵۲ رقم خورد؛ زمانی که او به عنوان منشی شخصی دریاسالار پوتاتین، عازم یک سفر دریایی طولانی به دور دنیا با کشتی جنگی «پالادا» شد. این سفر حماسی که سه سال به طول انجامید، او را از طریق اقیانوس‌های اطلس و هند به ژاپن، انگلیس، آفریقا و بخش‌های دورافتاده سیبری رساند. گنچاروف پس از بازگشت به سن‌پترزبورگ، خاطرات این سفر عجیب را منتشر کرد که با استقبال عظیمی روبرو شد. او سال‌های پایانی عمر خود را در تنهایی و انزوای مطلق گذراند، هرگز ازدواج نکرد و دچار افسردگی و پارانویای شدیدی شده بود که او را وادار می‌کرد رفقای ادبی‌اش (مانند تورگنیف) را به سرقت ادبی از آثارش متهم کند.

آثار برجسته و میراث مکتوب
کارنامه ادبی گنچاروف حول یک «سه گانه» رمان بزرگ می‌چرخد که همگی با حرف انگلیسی «O» آغاز می‌شوند و به زبان فارسی نیز ترجمه شده‌اند:

• ابلوموف (Oblomov – ۱۸۵۹): شاهکار بزرگ او و یکی از ماندگارترین رمان‌های قرن نوزدهم. داستان زندگی ایلیا ایلیچ اابلوموف، نجیب‌زاده‌ای مهربان، باهوش اما به شدت تنبل و بی‌اراده که تمام روز را روی کاناپه دراز می‌کشد، توانایی تصمیم‌گیری ندارد و بزرگ‌ترین فرصت‌های زندگی و عشقش را به دلیل رخوت عمیقش از دست می‌دهد.
• یک داستان معمولی (A Common Story – ۱۸۴۷): نخستین رمان او که به تقابل رمانتیسیسم ساده‌لوحانه یک جوان روستایی با واقع‌گرایی و عمل‌گرایی عموی شهری و سرمایه‌دارش می‌پردازد.
• بارگاه (The Precipice – ۱۸۶۹): رمانی قطور و پیچیده که آخرین اثر داستانی بزرگ اوست و به نقد جریان‌های رادیکال و نیهیلیستی جوانان روسیه در آن دوران می‌پردازد.
• کشتی جنگی پالادا (۱۸۵۸): سفرنامه حجیم، تصویری و بسیار جذاب او از سفر به دور دنیا.

سبک ادبی و پروژه فکری (ابلوموفیسم)
پروژه فکری گنچاروف بر محور «کالبدشکافی رخوت، تنبلی ساختاری و زوال طبقه اشراف و نجیب‌زادگان روسیه» استوار بود. با انتشار رمان ابلوموف، منتقد بزرگ روس، نیکولای دوبرولیوبوف، مقاله شهره‌ای به نام «ابلوموفیسم چیست؟» نوشت و این واژه را به یک اصطلاح روان‌شناختی و جامعه‌شناختی تبدیل کرد. ابلوموفیسم نماد انسانی است که غرق در رؤیاپردازی است اما از هرگونه عمل و حرکت عاجز است. سبک نگارش گنچاروف بسیار دقیق، همراه با جزییات ظریف رئالیستی، روان‌شناختی و آمیخته با طنزی ملایم و دلسوزانه است. او برخلاف تولستوی به دنبال اصلاح جهان نبود، بلکه می‌خواست ایستایی و سکون یک جامعه در حال زوال را نقاشی کند.

اقتباس‌های سینمایی
شاهکار او بارها در سینما و تئاتر بازآفرینی شده است که ماندگارترین آن‌ها:

• فیلم سینمایی شاهکار «چند روز از زندگی ابلوموف» (۱۹۸۰) به کارگردانی کارگردان پرآوازه روس، نیکیتا میخالکوف است. این فیلم توانست روح رخوت، معصومیت و تراژدی پنهان در رمان گنچاروف را به زیباترین شکل ممکن روی پرده سینما به تصویر بکشد.

تاثیر او بر جامعه و ادبیات معاصر
گنچاروف با خلق شخصیت ابلوموف، یکی از کهن‌الگوهای ادبیات جهان را پدید آورد. ابلوموف در کنار شلوک شکسپیر یا دون کیشوت سروانتس قرار می‌گیرد. نویسندگان بزرگی چون لئو تولستوی در ستایش ابلوموف گفتند: «این کتاب یک شاهکار واقعی است که نظیرش پیدا نخواهد شد.» اثر او راه را برای چخوف در خلق شخصیت‌های منفعل و شریف هموار کرد. اصطلاح ابلوموفیسم امروزه نیز برای توصیف تنبلی اجتماعی، فرار از مسئولیت و پناه بردن به دنیای خیالات استفاده می‌شود.

منابع و مآخذ

• مدخل جامع بیوگرافی ایوان گنچاروف در دانشنامه بین‌المللی Britannica.
• پرونده معرفی نویسندگان کلاسیک روس در پورتال فرهنگی و تاریخی Russia Beyond.
• کتاب نقد و بررسی «ایوان گنچاروف و رمان روسی»، نوشته میلتون اهره (انتشارات دانشگاه شیکاگو).