حکیم سنایی غزنوی

ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی یا حکیم سنایی (۵۴۵–۴۷۳ قمری)، شاعر و عارف پارسی‌گوی سده پنجم و ششم هجری بود. وی از بزرگ‌ترین صوفیان و شاعران قصیده‌گو و مثنوی سرای زبان پارسی‌هاست که در قرن پنجم هجری می‌زیسته است.برخی بر این باورند که سنایی شاعری است که برای نخستین بار عرفان را به‌طور جدی وارد شعر پارسی کرد.
حکیم سنایی کیست؟
سنایی را «بنیان‌گذار شعر عرفانی»، «حکیم غزنه» و «عارف راه‌گشا» نیز می‌نامند. نام او را عوفی مجدالدین آدم السنائی و حاجی خلیفه آدم نیز نوشته‌اند. محمد بن علی الرقا از معاصران او در دیباچه حدیقة‌الحقیقه نام او را «ابوالمجدود بن آدم السنائی» نوشته است. در دیوان سنایی ابیاتی به چشم می‌خورد که در آن سنایی خود را «حسن» خوانده است. در این بیت سنایی می‌گوید:
حسن اندر حسن اندر حسنم
تو حسن خلق و حسن بنده حسن
به‌خاطر این بیت بعضی از محققان می‌گویند که نام او در اصل حسن بوده و وی بعدها نام «مجدود» را برای خود انتخاب کرده است. در ابتدا سنایی طبق عادت آن زمان به دربار سلاطین روی آورد و به دستگاه غزنویان راه یافت. او در ابتدا به مداحی می‌پرداخت تا اینکه یک‌باره شیدا شد و دست از جهان و جهانیان شست.
تولد و وفات
تولد: حدوداً ۴۷۳ هجری قمری(۱۰۸۰ میلادی) غزنی،افغانستان وفات: حدوداً ۵۴۵ هجری قمری(۱۱۳۱/۱۱۴۱ میلادی) غزنی، افغانستان

زندگی نامه کوتا
سنایی چند سالی از دوران جوانی را در ولایت های بلخ و سرخس و هرات و نیشابور گذراند. می‌گویند در زمانی که در بلخ بود به کعبه رفت. بعد از اینکه از مکه بازگشت، مدّتی در بلخ ماند.
آنچه که سنایی را از غزنی به بلخ کشاند، غیر از عشقی که در جوانی بدان گرفتار بود، تا حدی نیز امید به احسان «خواجه اصیل الملک هروی» داشت. در بلخ، سنایی از احسان خواجه اصل هروی بی‌بهره نماند ولی زود میانه آن‌ها برهم خورد و تند زبانی‌های سنایی او را گرفتار آزار و محنت کرد و بلخ را رها کرد و بار سفر به مقصد سرخس بست. در سرخس نیز کژخویی، بد زبانی و بینوایی خود را همراه برد و شکایت او از فقر و تنگدستی اقتصادی در این دوره از عمر او در اشعارش بازتاب یافته است. پس از آن سنایی به هرات رفت و مدّتی در آنجا ساکن شد و سپس به نیشابور، خوارزم، بلخ و سپس راهی حج شد. پس از بازگشت از حج دوباره به بلخ آمد، امّا زیارت کعبه او را کاملاً دگرگون کرده بود و آثار تحول درونی و انقلاب فکری در سنایی آغاز شد و دل از ستایشگری و زندگی بی‌بندوبار گذشته گرفت و به پرهیزکاری و زهد روی آورد. سنایی پس از مدّتی اقامت در بلخ، دوباره راهی سرخس شد و تا سال‌ها به آسودگی در آنجا زیست و از ستایش و حرمت بسیاری در نزد مردم سرخس برخوردار بود. سنایی بعد از سپری کردن چند سال زندگی در سرخس سپس بازگشت در زادگاهش در غزنی و در آنجا تا آخر عمر مشغول ریاضیت و زهد بود.

آثار معروف
قصاید، غزلیات، رباعیات، قطعات و مفردات سنایی در دیوان اشعار وی گرد آمده است. جز دیوان، آثار دیگر او عبارت‌اند از:

• حدیقة‌الحقیقه: این منظومه که در قالب مثنوی سروده شده است، محتوای عرفانی دارد. این منظومه را الهی‌نامه یا فخری‌نامه سنایی نیز خوانده‌اند. کار سرودن حدیقةالحقیقه در سال ۵۲۵ ق پایان یافته است و پنج تا حدود دوازده هزار بیت است.
• طریق‌التحقیق منظومه دیگری در قالب مثنوی است که به وزن و شیوه حدیقةالحقیقه سروده شده و کار سرودن آن در سال ۵۲۸ ق، سه سال بعد از اتمام حدیقةالحقیقه تمام شده است.
  سیر العباد الی المعاد: منظومه‌ای رمزی و عرفانی شامل هفتصد بیت است که در آن از موضوعات اخلاقی سخن رفته است. سنایی در این اثر به طریق تمثیل، از خلقت انسان و نفوس و عقل‌ها صحبت به میان آورده است. سنایی آن را در سرخس سروده است.
• کارنامه بلخ: هنگام توقف شاعر در بلخ سروده شده و حدود پانصد بیت است و چون به طریق مزاح سروده شده، آن را مطایبه‌نامه نیز گفته‌اند و به گوشه‌هایی از زندگی خود و پدر و بعضی از معاصرانش پرداخته است.
• عشق‌نامه: شامل حدود هزار بیت در قالب مثنوی است و در چهار بخش حقایق، معارف، مواعظ و حکم گرد آمده است.
• عقل‌نامه: منظومه‌ای است که در سبک نو وزن عشق‌نامه در قالب مثنوی سروده شده است.
• مکتوبات: نوشته‌ها و نامه‌هایی از سنایی است که به نثر فارسی نوشته شده و از آن با نام مکتوبات یا رسائل سنایی یاد می‌شود.
• شریعه الطریقه
• دیوان قصاید و غزلیات
• سنایی‌آباد

سبک ادبی
شعر سنایی، توفنده و پرخاشگر است. مضامین قصاید او اغلب در نکوهش دنیاداری و دنیاداران است. او با زاهدان ریایی و حاکمان ستمگر که هر دو حامی و پشتیبان یکدیگرند، بی پروا مخالفت کرده و از بیان حقیقت ابایی نداشته است. سنایی با نقد اوضاع اجتماعی روزگارش، با بیان دردهایی که دامنگیر زمانه شده است، نشان می‌دهد که شاعر اهل درد و دین است؛ آن هم در زمانه‌ای که سروران راستین شریعت در آن جایی ندارند و اهل فسق قدرت را به دست گرفته‌اند و بیدادگری به اوج رسیده است.

• پایه‌گذار شعر عرفانی: سنایی با آوردن مفاهیم عرفانی، زاهدانه و فلسفی در قالب شعر، مکتبی نو ساخت.
• زبان استوار و حکیمانه: در شعر او عقل، اخلاق و زهد با شور عرفانی آمیخته است.
• ترکیب حکمت و تصویر: بیان او آمیخته از تمثیل، روایت‌های اخلاقی و اندرزهای انسانی است.
• تأثیرگذار بر مثنوی عرفانی: حدیقهٔ او الگوی مثنوی معنوی مولانا شمرده می‌شود.
  
• نقل قول معروف
  ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی
  نروم جز به همان ره که توام راه نمایی
  همه درگاه تو جویم همه از فضل تو پویم
  همه توحید تو گویم که به توحید سزایی
  تو زن و جفت نداری تو خور و خفت نداری
  احد بی زن و جفتی ملک کامروایی
  نه نیازت به ولادت نه به فرزندت حاجت
  تو جلیل الجبروتی تو نصیر الامرایی
  تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی
  تو نمایندهٔ فضلی تو سزاوار ثنایی
  (قصاید و قطعات)

تاثیر سنایی
الف) تأثی

زرقانی، سید مهدی. زلف عالم سوز: نقد و تحلیل و گزیده اشعار سنایی غزنوی، روزگار، تهران، ۱۳۸۱

سنایی پایه‌گذار مکتب شعر عرفانی است.

عطار، مولانا، سعدی و حافظ به‌گونه مستقیم یا غیرمستقیم از او اثر پذیرفته‌اند.

مثنوی معنوی مولانا ادامهٔ طبیعی حدیقهٔ سنایی شمرده می‌شود.
ب) تأثیر عرفانی

او مفاهیم توحید، زهد، اخلاق و معرفت نفس را در شعر جایگزین مدح دنیوی کرد.
• نقش بنیادی در شکل‌گیری عرفان دارد.
ج) تأثیر اجتماعی–فکری
• سنایی با نقد فساد، دنیاپرستی و نادانی، جامعه را به عدالت، اخلاق و حقیقت‌جویی دعوت می‌کرد.
• نوشته‌هایش نسل‌های بعدی را به تفکر مستقل و تأمل معنوی تشویق کرده است.
منابع و مآخذ

حافظ‌نامه، شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ، نوشتهٔ بهاءالدین خرّمشاهی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳

راستگو، سید محمد. گزینش و گزارش از حدیقهٔ سنایی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، تهران، پاییز ۱۳۸۰