گالینه آناتولیونا پوگاچینکوا

این شخص کیست؟
گالینه آناتولیونا پوگاچینکوا یک باستان‌شناس نامدار، تاریخ‌نگار هنر و آکادمیسین برجسته اتحاد جماهیر شوروی بود که به عنوان «بنیان‌گذار باستان‌شناسی و تاریخ هنر مدرن ازبکستان و آسیای مرکزی» شناخته می‌شود.
او بخش اعظم حیات حرفه‌ای خود را صرف کاوش، ثبت و مستندسازی بناهای تاریخی، آثار هنری و بقایای تمدن‌های کهن (از دوران باستان، کوشانیان، اشکانیان تا عصر تیموریان) در پهنه جغرافیایی ماوراءالنهر و جاده ابریشم کرد. پوگاچینکوا به عنوان یکی از معدود زنان آکادمیسین در آکادمی علوم ازبکستان، ساختار علمی باستان‌شناسی میدانی در آسیای مرکزی را متحول ساخت و ثبت جهانی بسیاری از یادمان‌های باستانی این منطقه مدیون تلاش‌های اوست.

تولد/وفات

• نام کامل: گالینه (گالینا) آناتولیونا پوگاچینکوا (Galina Anatolyevna Pugachenkova)
• تاریخ تولد: ۷ فوریه ۱۹۱۵
• تاریخ وفات: ۱۸ فوریه ۲۰۰۷ (درگذشته در سن ۹۲ سالگی)
• محل تولد: ورنی (آلماتی کنونی)، قزاقستان
• محل وفات: تاشکند، ازبکستان
• حوزه فعالیت: باستان‌شناسی میدانی، تاریخ هنر معماری، سکه‌شناسی کهن آسیای مرکزی و مشرق‌زمین
• دلیل شهرت: کشف و تحلیل ریتون‌های عاجی اشکانی در نسا، کاوش در محوطه‌های باستانی خالچیان و دالورزین‌تپه، و تدوین نخستین اطلس جامع بناهای سنتی و معماری اسلامی در آسیای مرکزی.
• پیشینه خانوادگی: او در آخرین سال‌های حکومت روسیه تزاری در یک پایگاه مرزی در قزاقستان متولد شد. او بعدها با میخائیل ماسون (Mikhail Masson)، باستان‌شناس افسانه‌ای و نامدار شوروی ازدواج کرد. این زوج علمی، قدرتمندترین و تاثیرگذارترین قطب باستان‌شناسی پهنه جاده ابریشم و آسیای میانه را در قرن بیستم تشکیل دادند.

زندگی‌نامه تفصیلی

• تغییر مسیر از معماری به باستان‌شناسی: پوگاچینکوا در سال ۱۹۳۷ در رشته معماری از انستیتو صنعتی آسیای مرکزی فارغ‌التحصیل شد. او به جای طراحی ساختمان‌های مدرن سوویت، شیفته سازه‌های کهن شد. او دریافت که برای درک معماری باستانی منطقه، باید خاک‌برداری میدانی و متدولوژی باستان‌شناسی را فرابگیرد.
• رهبری هیئت‌های بزرگ کاوش: او از سال ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۱ مدیریت بخش مهمی از «هیئت باستان‌شناسی جنوب ترکمنستان» (JUTAKE) را بر عهده داشت. سپس از سال ۱۹۵۹ تا ۱۹۸۴، هدایت «هیئت علمی-هنری ازبکستان» را عهده‌دار شد؛ پروژه‌های عظیمی که به کشف تمدن‌های گمشده هندو-ایرانی و یونانی-باختری انجامید.
• حیات آکادمیک: او به عنوان استاد ارشد و مدیر گروه باستان‌شناسی در دانشگاه دولتی تاشکند خدمت کرد. او در سال ۱۹۸۴ به عنوان عضو پیوسته (آکادمیسین) آکادمی علوم ازبکستان انتخاب شد و نقشی کلیدی در نجات و مرمت بناهای تاریخی سمرقند و بخارا ایفا کرد

آثار مکتوب / هنری

پوگاچینکوا یک نویسنده بی‌وقفه بود که بیش از ۷۰۰ اثر علمی شامل کتاب، مقاله و منوگراف تخصصی به ۶ زبان مختلف تالیف کرد:

• «هنر ازبکستان» (Isqustvo Uzbekistana): مانیفست و کتاب مرجع اصلی که هنوز در دانشگاه‌های آسیای مرکزی تدریس می‌شود.
• «ریتون‌های اشکانی نسا» (به همراه میخائیل ماسون): پژوهشی بنیادین درباره ظروف عاجی کشف‌شده در پایتخت اشکانیان (که به فارسی نیز ترجمه شده است).
• «شاهکارهای معماری آسیای میانه: سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی» (ترجمه‌شده در ایران).
• «خالچیان: درباره تاریخ فرهنگ مادی و هنری باختر کهن» (۱۹۶۶)

سبک و پروژه فکری

• پیوند معماری در-محل (In-situ) و باستان‌شناسی زیرزمینی: پروژه فکری پوگاچینکوا سنتز و ترکیب سازه‌های معماری روی زمین با یافته‌های مدفون زیر خاک بود. او معتقد بود هنر مجسمه‌سازی، کوروپلاستیک (سفالگری ظریف) و معماری آسیای مرکزی نباید مجزا بررسی شوند، بلکه تکامل یک زنجیره فرهنگی واحد هستند.
• رد دیدگاه‌های صرفاً اروپامحور: او بر اصالت و غنای هنر بومی آسیای مرکزی، بلخ (باختر)، سغد و خوارزم تاکید داشت. او ثابت کرد که هنر این مناطق صرفاً تقلیدی کورکورانه از هنر یونان باستان (پس از فتوحات اسکندر) نیست، بلکه هویتی مستقل، تلفیقی و باشکوه دارد.
• نمادشناسی باغ‌های تیموری: او جزو نخستین پژوهشگرانی بود که به ساختار هندسی و نمادین باغ‌های ایرانی-تیموری در ماوراءالنهر پرداخت و اصول طراحی آن‌ها را استخراج کرد.

شاهکار یا نمونه اثر (کاوش‌های محوطه باستانی خالچیان)

بزرگ‌ترین دستاورد میدانی و شاهکار باستان‌شناسی پوگاچینکوا، رهبری کاوش‌های محوطه خالچیان (Khalchayan) در جنوب ازبکستان بود.

• کشف تمدن کوشانی: او در این کاوش‌ها موفق به کشف تالار پذیرش یک کاخ سلطنتی متعلق به پیش‌کوشانیان (قرن اول پیش از میلاد) شد.
• دیوارنگاره‌ها و تندیس‌ها: پوگاچینکوا تندیس‌های گلی بی‌نظیری را از دل خاک بیرون کشید که چهره شاهزادگان، اسب‌سواران و مراجعان درباری را با جزییات رئالیستی شگفت‌آوری نشان می‌دادند. این کشف، فهم تاریخ هنر شرق باستان و سیر تحول هنر بومی به سمت هنر غنیِ شبه‌قاره و جاده ابریشم را کاملاً تغییر داد.

تاثیرگذاری

• ثبت و نجات میراث معماری اسلامی: او نخستین اطلس و اطلس‌شناسی جامع را از بناهای در حال تخریب قرون وسطایی و اسلامی در ترکمنستان و ازبکستان تهیه کرد که پایه ثبت این آثار در میراث جهانی یونسکو شد.
• تربیت نسل جدید دانشمندان: او رشته باستان‌شناسی علمی را در آسیای مرکزی بومی‌سازی کرد و صدها متخصص ازبک، ترکمن و تاجیک زیر نظر او فارغ‌التحصیل شدند.
• افتخارات بین‌المللی: او به دلیل خدمات شایان به تاریخ هنر، نشان معتبر شوالیه نخل‌های آکادمیک فرانسه (Palmes Académiques) را در سال ۱۹۹۵ دریافت کرد و عضو افتخاری موسسات باستان‌شناسی آلمان و ایتالیا بود.

منابع و مآخذ

1. Pugachenkova, G. A. & Masson, M. E. (1959). The Parthian Rhytons of Nisa. Moscow.
2. Pugachenkova, G. A. (1966). Khalchayan: To the Problem of the Artistic Culture of Western Bactria. Tashkent.
3. Open Access Archive of Galina Pugachenkova: pugachenkova.net.
4. TrowelBlazers Digital Database (2020). Galina Anatolevna Pugachenkova: Founder of Central Asian Art History.