خانه / پروین اعتصامی

پروین اعتصامی

این شخص کیست؟
پروین اعتصامی (رخشنده اعتصامی)، مشهورترین و برجسته‌ترین شاعر زن کلاسیک‌سرای تاریخ ادبیات معاصر ایران است.
او با تکیه بر ذوق سرشار ادبی و تسلط شگرف بر شعر قدما، ملقب به «اختر چرخ ادب» شد. پروین با به‌کارگیری استادانه شگردهای ادبیِ «مناظره»، «تمثیل» و «شخصیت‌بخشی»، مسائل کلان اجتماعی و فلسفی را به زبان اشیا و حیوانات روان ساخت. او در دورانی پر از خفقان سیاسی، با روحیه منحصربه‌فردِ ظلم‌ستیزی، عدالت‌خواهی و همدردی با محرومان، آثاری سهل و ممتنع خلق کرد و به عنوان نمادی از مناعت طبع، شرافت و اخلاق در فرهنگ و ادبیات پارسی ماندگار شد.

شناسنامه تاریخی

نام اصلی: رخشنده اعتصامی (که نام شناسنامه‌ای خود را به تخلصش، پروین، تغییر داد)
لقب مشهور: اختر چرخ ادب، حکیم‌بانوی شعر فارسی
تاریخ تولد: ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ هجری شمسی (برابر با ۱۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی)
تاریخ وفات: ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ هجری شمسی (برابر با ۴ آوریل ۱۹۴۱ میلادی)
محل تولد: تبریز، ایران
محل دفن: مقبره خانوادگی در حرم حضرت معصومه (س)، قم.
علت درگذشت: او در اوایل فروردین ۱۳۲۰ به بیماری جانکاه حصبه (تیفوئید) مبتلا شد و در نیمه‌شب ۱۵ فروردین، به دلیل غفلت و تعلل پزشک معالج، در جوانی چشم از جهان فروبست به دلیل حساسیت‌های امنیتی حکومت وقت، مراسم یادبود دولتی برای او برگزار نگردید
حوزه فعالیت: شعر و ادبیات کلاسیک (قصیده، قطعه، مثنوی)، کتابداری
دلیل شهرت: احیای هنر مناظره در شعر فارسی، ظلم‌ستیزی بی‌پروا در عهد استبداد، و نگارش دیوان اشعار کم‌نظیر با مفاهیم عالی اخلاقی و انسانی.

زندگی‌نامه تفصیلی
پروین تنها دخترِ خانواده‌ای نخبه و اهل قلم بود. پدرش، یوسف اعتصامی (اعتصام‌الملک) آشتیانی، از ادیبان، نویسندگان و مترجمان بنام عصر قاجار و مشروطه (مدیر مجله معروف بهار) بود . مادرش، اخترالملوک اعتصامی، دختر عبدالحسین مقدم‌العداله (متخلص به شوری بخشایشی)، از شاعران دوره قاجار بود.

تربیت در محفل نخبگان: پروین در کودکی همراه با خانواده از تبریز به تهران آمد . خانه پدر او پاتوق و محل آمدوشد بزرگانی چون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، علامه قزوینی و سید نصرالله تقوی بود . پروین از خردسالگی در این جلسات شرکت می‌کرد و مقدمات فارسی و عربی را نزد پدرش آموخت.
تحصیلات مدرن و تدریس: او وارد مدرسه اناثیه آمریکایی تهران (ایران بیت‌ال) شد و در سال ۱۳۰۳ در سن ۱۸ سالگی با رتبه عالی فارغ‌التحصیل گردید. او در جشن فارغ‌التحصیلی، خطابه معروف «زن و تاریخ» را در دفاع از حقوق و لزوم تعلیم زنان ایراد کرد و مدتی نیز در همان مدرسه به تدریس پرداخت.
ازدواج ناموفق و کوتاه: پروین در تیر ۱۳۱۳ با پسرعموی پدرش، «فضل‌الله همایون‌فال» که از افسران شهربانی و رئیس نظمیه کرمانشاه بود، ازدواج کرد. اخلاق خشن و نظامی همسر و آلوده بودن محیط خانه او به مشروب و تریاک، با روح لطیف و منزه پروین مغایرت داشت. او پس از دو ماه و نیم زندگی مشترک به خانه پدر بازگشت و در مرداد ۱۳۱۴ رسماً جدا شد و تا پایان عمر فرزندی نداشت.
کتابداری و تقابل با دربار: او در سال ۱۳۱۵ به عنوان نخستین زن کتابدار در دانشسرای عالی (دانشگاه خوارزمی کنونی) استخدام شد. در همین سال، دربار رضاشاه نشان درجه سوم علمی را برای او فرستاد، اما پروین که این نشان را توهین به خود و ابزار تملق می‌دانست، آن را پس فرستاد. او همچنین دعوت رضاشاه برای تدریس به ملکه و شاهزادگان در دربار را قاطعانه رد کرد.

آثار مکتوب / هنری
تنها اثر مکتوب و جاودانه به جا مانده از او، «دیوان اشعار پروین اعتصامی» است.

این دیوان نخستین بار در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با سرمایه پدرش و با مقدمه ستایش‌آمیز ملک‌الشعرای بهار در چاپخانه مجلس منتشر شد.
دیوان پروین مشتمل بر ۵۶۰۶ بیت شعر در قالب ۲۰۹ قصیده، قطعه، مثنوی، غزل و چند تک‌بیت است.
شاهکارهای غزل و قطعه او مانند «اشک یتیم»، «لطف حق»، «گوهر اشک»، «صاعقه ما ستم اغنیاست» و «مست و هشیار»، از قله‌های شعر عاطفی و اجتماعی ایران به شمار می‌روند

سبک و پروژه فکری

تلفیق خلاقانه سبک خراسانی و عراقی: ملک‌الشعرای بهار سبک پروین را مستقل می‌دانست؛ او در قصایدش از صلابت، استواری و متانت لحن ناصرخسرو و سنایی (سبک خراسانی) پیرو می‌کرد و در قطعات، مثنوی‌ها و مناظراتش روانی، لطافت و عاطفه سعدی و حافظ (سبک عراقی) را به کار می‌بست.
پروژه فکری مناظره و شخصیت‌بخشی (تشخیص): در دیوان پروین بیش از ۷۰ نمونه مناظره وجود دارد. او احیاکننده این فرم در شعر معاصر است. او با نبوغ خود به اشیا (نخ و سوزن، سیر و پیاز، دیگ و تاوه) و حیوانات (مورچه و پشه، سگ و گربه) جان می‌بخشید تا عمیق‌ترین پندهای اخلاقی و انتقادات تند سیاسی را در قالب گفت‌وگوهایی روان و «سهل و ممتنع» بیان کند.
عدم غنای شخصی و دوری از تغزل متعارف: از ویژگی‌های عجیب سبک پروین، غیبت کامل احوالات روزمره شخصی، شر و شور جوانی و عشق به معنای متعارف و مادی در دیوان اوست . بهار این امر را ناشی از «دورباشِ عصمت و عفاف» او می‌دانست. شعر او تماماً «تعلیمی»، حکیمانه و اجتماعی است.

شاهکار یا نمونه اثر (مناظره مست و هشیار)
اگرچه قطعه «اشک یتیم» شهرت فراوانی دارد، اما قطعه «مست و هشیار» شاهکار بی‌بدیل طنز سیاه، نقد تزویر اجتماعی و ساختار سیاسی زمانه اوست که در قالب یک مناظره درخشان سروده شده است:

محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت / مست گفت: ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست!
گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی / گفت: جرم راه رفتن نیست، راه هموار نیست…
گفت: باید تا دمِ صبح‌ات سوی زندان برم / گفت: رو والی دگر کن، والی‌ات بیدار نیست!
گفت: از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم / گفت: پوسیده است، جز نقشی ز پود و تار نیست!
گفت: آگاهی نداری کز کله افتادت ارقچین / گفت: کله خود در میان است، عیب از دستار نیست!
گفت: دیناری بده تا خود رها سازی ز کف / گفت: دینار از کجا، ضرب جهان دینار نیست!
گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم / گفت: والی از کجا در خانه خمار نیست؟!
گفت: قاضی بشکند دستِ بدکاران به شرع / گفت: حد بر قاضی اول زن، که خود هشیار نیست!
گفت: خیزد تا به مسجد اندرین زشتی بریم / گفت: مسجد جای مردِ پاک و پرهیزکار نیست!
گفت: صوفی هم شراب انداخت در جام بلند / گفت: کار او بد است، عیب از صوفی است، از کار نیست!
گفت: از خمار آمدی، زان بوی کویت مشک‌بوست / گفت: بوی مشک نشنیدی، کز این فرخار نیست!
گفت: پیرایه است، لعل اندرزگو را در سخن / گفت: پروین، حکم حق پیش آر، کارِ زار نیست!

تاثیرگذاری

تثبیت الگو و نام پروین: تا پیش از ظهور او، نام «پروین» برای دختران مرسوم نبود و عده‌ای در ابتدا تصور می‌کردند پروین نام یک مرد است. (که پروین در شعری گفت: مرد پندارند پروین را چه برخی ز اهل فضل / این معما گفته نیکوتر که پروین مرد نیست). امروزه این نام به افتخار او، جزو نام‌های محبوب ایرانی است.
حضور دائم در کتب درسی و فرهنگ عامه: ابیات اخلاقی و تمثیلی او به قدری روان هستند که بسیاری از آن‌ها به صورت مَثَل سائر (ضرب‌المثل) در زبان مردم، خطبا و نویسندگان درآمده و در تمام دوره‌های تحصیلی آموزش و پرورش ایران تدریس می‌شوند.
بنیان‌گذاری جایزه ادبی پروین: به پاس قدردانی از حکیم‌بانوی شعر ایران، «جایزه ادبی پروین اعتصامی» از سوی وزارت فرهنگ به صورت دوسالانه برای تقدیر از آثار زنان نویسنده، شاعر و پژوهشگر برگزار می‌شود و خانه تاریخی او در تبریز و تهران تبدیل به موزه و آثار ملی شده است.

منابع و مآخذ

اعتصامی، پروین (۱۳۱۴). دیوان قصاید و مثنویات و تمثیلات خانم پروین اعتصامی، با مقدمه ملک‌الشعرای بهار، تهران: چاپخانه مجلس.
بهار، محمدتقی (۱۳۵۱). بهار و ادب فارسی، به تصحیح محمد گلبن، تهران.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۷۰). با کاروان حله: مجموعه نقد ادبی، تهران: انتشارات علمی.
دانشنامه جهان اسلام. مدخل رسمی و تحلیلی پروین اعتصامی، برگرفته از مقاله شماره ۲۷۳۵.

کتاب‌های رایگان کتاب‌های صوتی پادکست بیوگرافی