عبدالعلی مستغنی

این شخص کیست؟
عبدالعلی مستغنی، شاعر، نثرنویس، روزنامه‌نگار و مدرس نامدار افغانستانی است. او از نخستین پایه‌گذاران تحول ادبی و از پیشگامانی است که مضامین جدید اجتماعی، مدنی و آرمان‌های آزادی‌خواهانه را وارد بدنه شعر سنتی افغانستان کرد.

تولد و وفات

• تاریخ تولد: سال ۱۲۹۳ هجری خورشیدی (بر اساس روایتی دیگر ۱۲۵۳ خورشیدی / ۱۸۷۵ میلادی) در محله بالاحصار شهر کابل.
• تاریخ وفات: ۵ سنبله (شهریور) ۱۳۵۲ هجری خورشیدی در سن ۵۹ یا ۹۹ سالگی (بر اثر بیماری یک‌هفته‌ای).
• محل دفن: آرامستان «شهدای صالحین» در شهر کابل.

زندگی‌نامه کوتاه
عبدالعلی مستغنی فرزند ملا رمضان (از علمای بزرگ و مفتیان کابل در عصر امیر شیرعلی‌خان) بود. ریشه خانوادگی او به خاندان هوتکی قندهار می‌رسید که بعدها به وردک و سپس کابل کوچ کردند و به همین جهت گاهی به «مستغنی وردک» نیز شناخته می‌شد. او کودکی را نزد پدر به فراگیری علوم دینی، فقه، کلام، فلسفه، منطق، نجوم و زبان عربی سپری کرد.
او در جوانی به سرعت با ذوق سرشارش در کابل شناخته شد. با آغاز به کار نشریه تاریخی «سراج‌الاخبار» به مدیریت محمود طرزی، مستغنی به عنوان مسئول صفحه ادبی و مصحح این جریده انتخاب شد و در کنار طرزی به ترویج تفکر مشروطه‌خواهی پرداخت. او همچنین سال‌ها عضو کلیدی «انجمن ادبی کابل» بود و در «مکتب حبیبیه» (نخستین مدرسه مدرن افغانستان) به تدریس پرداخت.

آثار معروف
به دلیل حوادث ناگوار تاریخی، بخشی از دست‌نوشته‌های او مفقود شد، اما آثار باقی‌مانده و چاپ‌شده او عبارتند از:
دیوان مستغنی: مجموعه‌ای در دو جلد که سال‌ها پس از درگذشت او (جلد اول در ۱۳۳۸ و جلد دوم در ۱۳۴۲ خورشیدی) توسط ریاست مستقل مطبوعات کابل به چاپ رسید.
گلزار اشعار: گزیده‌ای از سروده‌های او که در سال ۱۳۵۳ منتشر گردید.
اشعار پشتو و مقالات ادبی: ده‌ها قصیده و غزل دل‌انگیز به زبان پشتو و جستارهای اصلاح‌گرانه در جراید معاصر کابل.

سبک هنری و فکری
مستغنی را می‌توان یک «نواندیشِ کهن‌پژوه» نامید. او در قالب‌های کلاسیک شعر فارسی (به‌ویژه قصیده و غزل) تسلط خیره‌کننده‌ای داشت و از تشبیهات و کنایات ظریف سنتی بهره می‌برد. با این حال، شاهکار او مایه گذاشتن از این قالب‌های کهن برای بیان مفاهیم مدرن مانند مبارزه با جهل، ترویج علم‌آموزی، آزادی، بیداری اجتماعی و پیکار با استعمار بود. نثر او نیز برخلاف نثر متکلف زمانه، ساده، روان، کوبنده و کاملاً اجتماعی بود.

نقل قول و سروده معروف
یکی از مشهورترین غزل‌های او که توسط حنجره‌های طلایی موسیقی افغانستان (مانند استاد قاسم افغان) در مجالس ملی بارها اجرا شده، این بیت غوغاگر است:
«ناز دارد بی‌سر و سامانی‌ام / بحر در بر، قطرهٔ طوفانی‌ام»
«گرچه در ظاهر اسیرِ محنتم / در حقیقت پادشاهِ دو جهانی‌ام»

تاثیر او بر هنر و جامعه
مستغنی ستون فقراتِ ادبیات بیداری در سده اخیر افغانستان به شمار می‌رود. او با رسوخ در رسانه‌ها و مدارس مدرن، توانست شعر را از مدح شاهان به سمت آگاهی توده‌های مردم سوق دهد. به پاس خدمات بی‌شمار ادبی و تربیتی این مرد بزرگ، حکومت افغانستان یکی از دایره‌های بزرگ معارف کابل را به نام «لیسه عالی عبدالعلی مستغنی» مسمّی کرده است تا نام او در ذهن نسل‌های جوان زنده بماند.

منابع و مآخذ
مدخل زندگی‌نامه و آثار عبدالعلی مستغنی در دانشنامه ویکیجو (دانشنامه آزاد پارسی).
یادداشت تفصیلی روز درگذشت شاعر در پایگاه خانه مولانا (Mawlana).
جستار بررسی جایگاه ادبی مستغنی در ارگان نشراتی روزنامه ملی انیس (Anis Daily).
مدخل دانشنامه‌ای تبارشناسی هوتکی در پایگاه آریانا (Aryana Encyclopaedia).